सर्वभूततत्त्वेन्द्रियप्राणमनसाम्बुद्धिसत्त्वात्मनि, योऽन्तः अनुभूयमानः त्रिगुणात्मभावेन तिरोहितः तिष्ठति, तस्मै नमः। अनन्ताय, सूक्ष्माय, अविकृताय, सर्वज्ञाय, सर्वमताश्रयाय, वाङ्-मनसोरपि अधिष्ठानशक्तये पुनः पुनः नमः। सर्वप्रमाणमूलाय, मुनये, शास्त्रयोनिरेव, कर्मसंन्यासमार्गस्वरूपाय, वेदस्वरूपाय, तस्मै पुनः पुनः नमः। कृष्णाय, रामाय, वासुदेवसुताय, प्रद्युम्नाय, अनिरुद्धाय, सात्वतां पतये नमः। गुणदीपाय, गुणावृताय, गुणकर्मदृशे, गुणद्रष्ट्रे, अन्तरात्मने नमः। अव्यक्तविहारिणे, व्यक्तपरिपूर्णाय, हृषीकेशाय, मुनये, मौनिने नमः। उभयमार्गदर्शिने, सर्वद्रष्ट्रे, अव्यक्तव्यक्तस्वरूपिणे, सर्वस्य हेतुद्रष्ट्रे नमः। हे भगवन्, त्वं गुणेषु अनासक्तः अपि, जगतः उत्पत्तिस्थितिलयहेतुर्भूत्वा, कालशक्तिं धारयन्, भूतानां स्वभावान् प्रबोधयन्, अमोघदृष्ट्या अद्भुतलीलां कुर्वन् तिष्ठसि। त्रिषु लोकेषु यानि तव रूपाणि—शान्तानि, उन्मत्तानि, मोहजानि—तानि सर्वाणि तव प्रियाणि; तत्र शान्तरूपाणि विशेषतः तव प्रियतमा, यतः धर्मसंरक्षणकाम्यया त्वं साधून् रक्षितुम् उद्यतः। स्वजनस्य एकस्य अपराधं नृपः सहनीयम्, अज्ञातकृतं क्षमया क्षन्तव्यं, शान्तचित्तेन। तस्मात्, भगवन्, कृपां वह, यतोऽयं सर्पः प्राणान् त्यजति; पतिं, यः अस्माकं प्राणस्वरूपः, दुःखितानां दयनीयानां च नारीणां, पुनः दातुम् अर्हसि। यत् निर्देशं त्वं दास्यसि, तत् कर्तुं वयं तव दासीभिः समुपस्थिताः; श्रद्धया तव आज्ञां पूरयन्, सर्वभीतः मुक्तः भवति। एवं सर्पपत्नीभिः स्तुतः भगवान् सर्पस्य भग्नशिरसः मूर्च्छितस्य चरणयोः पीडनात् विमोचनं चकार। सः चेतनां प्राप्य, प्राणान् पुनरधिगम्य, शनैः हरिम् अपश्यत्; सः श्वासदुष्टः, दुर्बलः, क्लान्तः, कृताञ्जलिः कृष्णं प्राह। सर्पः उवाच—हे भगवन्, वयं स्वभावतः दुष्टाः, तमसि दीर्घकोपेन चावृताः; एषा वृत्तिः सर्वेषां भूतानां दुर्बोध्या, मोहग्राहिता त्यक्तुं कठिनाऽस्ति। त्वया, हे विधातः, गुणविभागेन जगत् निर्मितम्; तस्मात् नानाविधाः स्वभावाः, शक्तयः, रूपाणि, बीजानि, प्रवृत्तयः च भवन्ति। तत्रापि, हे भगवन्, वयं सर्पाः क्रूरकोपसम्पन्नाः जाताः; तथा सति, त्वदीया या दुर्निवार्या माया, तां वयं मोहिता कथं परित्यजेम? त्वं हि सर्वस्य कारणं, सर्वज्ञः, विश्वेश्वरः; त्वं यथार्हं दण्डं वा दया वा अस्मासु कुरु। एवं श्रुत्वा, भगवान् मानुषवेषधारी, सर्पं उवाच—"त्वं अत्र न स्थातव्यः, शीघ्रं समुद्रं गच्छ; एषा नदी गावः, नराः, तव स्वजनाः, पुत्राः, भार्याः च उपभोगाय स्यात्।" यः कश्चन मर्त्यः मम एतदादेशं स्मरति, सन्ध्ययोः पठति, स सर्पभयात् विमुक्तः स्यात्। यः अत्र मम क्रीडास्थले स्नात्वा, देवपितृभ्यः जलं दत्त्वा, उपवासं कृत्वा, मां पूजयति, मां स्मरति, स सर्वपापैः विमुक्तः भवति। रमनकद्वीपात् निष्क्रम्य, अत्र ह्रदं शरणं गत्वा, त्वं न सुपर्णेन भक्षितः, यतः तव पादाङ्कं ददाति इति सः भयभीतः आसीत्। एवं कृष्णेन, अद्भुतकर्मणा, उक्तः, सः सर्पः तस्य भार्याभिः हर्षेण प्रीत्या च पूजितः। दिव्यवस्त्रैः, माल्यैः, रत्नैः, आभरणैः, सुरभिगन्धैः, विशालपद्ममालया च तं सम्पूज्य, जगन्नाथं, गरुडध्वजं कृष्णं, तं प्रदक्षिणं कृत्वा, प्रणम्य, सः सर्वैः स्वपत्नीसखिपुत्रैः सह, समुद्रद्वीपं प्रति प्रस्थितः। तस्मिन्नेव काले, भगवान् मानुषलीलया यमुनां विषरहितां चकार। सः द्वादशाक्षरमन्त्रेण, धूपैः, गन्धैः, अन्यैः च द्रव्यैः, पूजां अकरोत्। एवं सति, सूतः उवाच—तत्र नृपः एकां धेनुं च एकं वृषभं च निरीक्ष्य, तौ निर्बलौ इव ताड्यमानौ, एकं च दुष्टजातिं गदाधारिणं, राजवंशस्य कलङ्कं, अपश्यत्। सः वृषभं, शुक्लोत्पलस्तम्भसमानवर्णं, भयात् मूत्रवत् कम्पमानं, एकपादस्थितं, शूद्रप्रहारेण दुर्बलम् अपश्यत्। धेनुं च, या पूर्वं सुष्णिगवां दुग्धदायिनी आसीत्, तां दुःखितां, शूद्रपादप्रहारेण पीडितां, वत्सवियोगेन शोकार्तां, अश्रुपूर्णमुखीं, कृशां, तृणाय तृष्णां च दृष्टवान्। सः सुवर्णाङ्गदयुक्तेन रथेनारूढः, गम्भीरनिनादेन स्वरेण, धनुषा चोद्धृत्या, तान् पप्रच्छ। "कः त्वं, यः मम रक्षणेऽपि, अत्र लोके, दुर्बलान् अन्यायेन हिंसति? त्वं नृपवत् दृश्यसे, किन्तु ते कृत्यं नाटकारिव, न द्विजातिवत्।" "यः निर्दोषान् गूढं प्रहरति, स हन्तव्यः, विशेषतः कृष्णः गाण्डीवधारिणा सह दूरं गतः।" "वा त्वं, शुक्लोत्पलस्तम्भसदृशः, क्षीणपादगमनः, वृषरूपधारी देवता, नो चेन्नः क्लेशदायकः?" "यदा कौरवराजानां बाहुपाशेन भूमिः रक्षिता, तदा जीवेषु दुःखं न अभवत्, त्वां विना।" "हे सुरभिदुहितरः, अत्र मा शोच; शूद्रात् भयम् अपि मा भूः; मा रुदः मातः; सौम्यं ते भवतु; अहं दुष्टदण्डकः।" "यस्य राज्ये सर्वे प्रजाः, दुष्टसाधुभ्यः, दुःखिता भवन्ति, स राजा मदमत्तः कीर्तिं, आयुः, लक्ष्मीं, मार्गं च हान्यात्।" "राज्ञां परमं धर्मं—क्लिष्टान् निगृह्य, तेषां दुष्टान् दण्डयेत्; तस्मात्, एषः प्राणिनां शत्रुतमः, मया हन्तव्यः।" "कः ते, हे सुरभिदुहितरः, चतुष्पादिनि, त्रीन् पादान् छित्त्वा, कृतवान्? यथा त्वदृशः कृष्णानुग्रहिणां राज्ञां राज्ये न स्यात्।" "वद, हे वृष, सौम्यं ते, कः निर्दोषाणां विकृतिं कृतवान्, पाण्डुपुत्राणां कीर्तिदूषकः?" एवं सम्प्रश्नैः धर्मराजः धर्मरूपिणौ तां धेनुं वृषभं च पर्यपृच्छत्, धर्मसंरक्षणाय सज्जः, धर्मस्य च गौरवं बोधितवान्।