भूमिः धर्मः च यदा एवं संवादं कुर्वन्तौ आस्तां, तस्मिन्नेव काले राजर्षिः परीक्षित् पूर्वतः सरस्वत्याः तीरमुपागच्छत्। तत्र, भगवतः परमात्मनः महात्मनः सर्वभूतालयस्य सर्वकारणस्य निर्गुणस्य परमात्मनः प्रणामं कृतवान्। ज्ञानविज्ञाननिधये अनन्तशक्तये निर्गुणाय अव्ययाय लोकातीताय पुनः पुनः नमस्कृतवान्। कालाय कालकारणाय कालविभागसाक्षिणे विश्वरूपाय सर्वनियन्त्रिणे जगत्कर्त्रे च प्रणम्य नमः। भूत-इन्द्रिय-प्राण-मन-बुद्धि-अन्तःकरणस्वरूपाय, आन्तर्यामीणि अनुभूयमानाय, गुणसङ्कल्पनया गूढाय नमः। अनन्ताय सूक्ष्माय अक्षराय सर्वज्ञाय सर्वमतानुग्राहकाय वाङ्मनःशक्तिप्रदाय नमः। प्रमाणमूलाय मुनये शास्त्रप्रवर्तकाय कर्मसंन्यासमार्गाय वेदस्वरूपाय पुनः पुनः नमः। कृष्णाय रामाय वसुदेवपुत्राय प्रद्युम्नाय अनिरुद्धाय सात्वतपतये नमः। गुणदीपाय गुणावरणाय गुणकार्यदर्शिने गुणद्रष्ट्रे च अन्तरात्मने नमः। अव्यक्तविहारिणे व्यक्तसिद्धये हृषीकेशाय मुनये मौनिनि नमः। उच्चावचमार्गदर्शिने सर्वनियन्त्रिणे अव्यक्तव्यक्तरूपाय सर्वद्रष्ट्रे कारणद्रष्ट्रे च नमः। प्रभो, गुणेषु अनासक्तः सन्, जगत्-उत्पत्ति-स्थितिलयस्य अधिपतिः कालशक्तिं धारयन्, भूतगुणान् जागरयन्, अव्यभिचारदृष्ट्या लीलाम् अनुष्ठानं करोति। तव त्रैलोक्ये यानि रूपाणि—शान्तानि, उन्मत्तानि, मोहजानि—तानि तव प्रियाणि; शान्तरूपाणि विशेषतः तव प्रियाणि, यतः धर्मरक्षणाय साधूनां रक्षणे तव प्रयासः दृश्यते। स्वजनस्य एकस्य अपराधं राजा सहनं अर्हति; तत्त्वज्ञः क्षमया अज्ञानदोषं क्षन्तुं अर्हति। प्रभो, अनुग्रहम् अस्माकं दत्तुम् अर्हसि; नागः प्राणत्यागं कुर्यात्; पत्युः जीवितं, यो अस्माकं स्त्रीणां जीवनं, दुःखितस्य दया अर्हस्य, पुनः अस्माकं दत्तुम् अर्हसि। यद् आदेशं दास्यसि, तत् श्रद्धया कर्तुं इच्छामः; श्रद्धया कृतं कार्यं सर्वभीषणात् विमुक्तये। शुकः उवाच—एवं नागपत्नीभिः स्तुतः प्रभुः मूर्छितं नागं, भग्नशिरस्कं, पादपीडनात् विमुक्तवान्। चेतनायाम् प्राप्तायाम्, नागः कालियः शनैः हरिं वीक्ष्य, श्वासार्तः दुर्बलः दुःखितः, कृताञ्जलिः कृष्णं उवाच। कालियः उवाच—अस्माकं जन्मदोषः, तमसि दीर्घकालविकारः, प्रभो, एषा प्रवृत्तिः दुःसाध्या, सर्वभूतानां मिथ्या-अभिमानः। त्वया, प्रभो, गुणविभागेन जगत् निर्मितम्; तव एव नानारूपाणि, शक्तयः, प्रवृत्तयः, बीजानि, भावाः उत्पन्नाः। तेषु, प्रभो, नागाः क्रोधरूपेण जाताः; तव मायां, या दुःसाध्या, कथं परित्यक्तुं शक्यते, यदा तया एव मोहिताः। त्वं सर्वस्य कारणं, सर्वज्ञः, विश्वेशः; दया वा दण्डः, यत् युक्तं, तत् कुरु। शुकः उवाच—एवं उक्त्वा, भगवान् मानववेषधारः उवाच—"नाग, अत्र स्थातुं न अर्हसि; शीघ्रं समुद्रं गच्छ। एषा नदी गावः, मनुष्यः, तव स्वजनः, पुत्रः, पत्नीभिः उपभोग्याः।" यः प्रातः सायं मर्त्यः एतद् आदेशं स्मरति, पठति, तस्य तव भयम् न भविष्यति। यः एत्र स्नानं कृत्वा, देवादिभ्यः जलं ददाति, उपवासं कृत्वा मां पूजयति, स्मरति, सः सर्वपापेभ्यः विमुक्तः। तव रमनकद्वीपात् आगत्य, एत्र सरसि आश्रयः कृतः; सुपर्णः तव चरणचिह्नात् भीतः तव ग्रसनं न कृतवान्। शुकः उवाच—एवं कृष्णेन अद्भुतकर्मणा उक्तः, नागपत्नीभिः हर्षपूर्णं श्रद्धया पूजितः। दिव्यवस्त्रैः, हारैः, रत्नैः, भूषणैः, सुगन्धितैः, महालोत्पद्ममालया च पूजितः। जगन्नाथं, गरुडध्वजं कृष्णं तुष्ट्वा, प्रदक्षिणं कृत्वा, नमस्कारं कृतवत्यः। नागः स्वपत्नीभिः, मित्रैः, पुत्रैः सहितः, समुद्रद्वीपं गच्छन्, तस्मिन्नेव काले यमुना विषरहितः अभवत्, मानववेषधारिणः भगवतः कृपया। सः धूपैः, गन्धैः, अन्यैः च पूजां कृतवान्, द्वादशाक्षरमन्त्रेण। सूतः उवाच—तत्र राजा गवां धर्मस्य च दीनवत् पीडनं दृष्टवान्; तत्र दण्डधारिणं पतितं शूद्रं, राजवंशस्य कलङ्कं च अपश्यत्। सः, पद्मकाण्डशुक्लं धर्मं, कम्पमानं, भीतं, एकपादस्थितं, शूद्रपादाघातेन दुर्बलं, मूत्रमिव स्रवतं अपश्यत्। गाम्, या पूर्वं क्षीरदायिनी आसीत्, तस्याः दुःखितां, शूद्रपादाघातेन क्लिष्टां, वत्सवियोगिनीं, अश्रुपूर्णमुखीं, कृशां, तृणकामिनीं अपश्यत्। सुवर्णरञ्जितरथस्थः, गर्जितध्वनिः धनुष्मान्, तौ पप्रच्छ। "कः अस्मिन् भूमण्डले मम संरक्षणे दुर्बलान् अन्यायेन हिंसति? त्वं राजवेषधारी, तव आचारः न द्विजः, किं नाटकवेषधारीव।" "यो अनागसः गुप्तं हिंसति, सः मारणीयः, यदा कृष्णः गाण्डीवधारिणा सह दूरं गतः।" "वा, त्वं पद्मकाण्डशुक्लः, क्षीणपादः, धर्मरूपधारी देवः, दुःखस्य कारणं?" "यदा पृथिवी कौरववीरबाहुभिः आलिङ्गिता, तदा दुःखं न अभवत्, त्वां विना।" "सुरभेः कन्ये, दुःखं मा कुरु; शूद्रात् तव भयम् नास्ति; मा रुदः, मातः, शुभं भवतु; अहं दुष्टदण्डकः।