भूमिः धर्मं प्रति स्नेहपूर्वकं कथयति—“ममाङ्गानि श्रीभगवतः पदैः शोभितानि, यत्र पद्मं, वज्रं, अङ्कुशः, ध्वजः, अन्यानि च चिन्हानि दृश्यन्ति। तैः चिन्हैः विभूषिता, भगवतः कृपां न प्राप्तवती; अन्ते सः मां परित्यज्य, लोकाः अपि मां तिरस्कृतवन्तः। स भगवान् स्वबलात् मम दुःसहभारं—असुरराज्ञां शतं सेनाः—अपाकृत्य, त्वां धर्मं, यद्यपि तव स्थितिः क्षीणाऽस्थिरा च, स्वशक्त्या स्थापितवान्, यदुवंशं च रम्यरूपैः आनन्दितवान्। भगवतः स्नेहपूर्णदृष्टयः, स्मितानि, मधुरवचनानि अपि मधुपानां स्थैर्यं हरन्ति; तस्य पादरेणुं, शुभचिन्हैः युक्तं, स्पृशन्ति, तदा मम सञ्जातः रोमाञ्चः।" एवं भूमिः धर्मं च संवादं कुर्वन्तौ, तस्मिन्नेव काले, राजर्षिः पारिक्षित् पूर्वसारस्वत्याः नदीमागच्छत्। स भगवतः परमात्मनः, सर्वजीवाश्रयस्य, सर्वकारणस्य, साक्षात् परमात्मनः प्रणामं कृत्वा, ज्ञानविज्ञाननिधये, निर्गुणाय, अचलाय, अलौकिकाय नमः। कालस्वरूपाय, कालबीजाय, कालविभागसाक्षिणे, विश्वरूपाय, सर्वनियन्त्रे, विश्वकर्त्रे च प्रणामः। तत्त्वानां, इन्द्रियाणां, प्राणस्य, मनसः, बुद्धेः, चित्तस्य च अन्तरात्मने, यः अन्तरङ्गे अनुभवः, गुणत्रयाभिमानरूपेण तिरस्कृतः, तस्मै नमः। अनन्ताय, सूक्ष्माय, अचलाय, सर्वज्ञाय, सर्वदर्शिने, वाक्यावाक्यशक्तिमन्त्रिणे नमः। सर्वप्रमाणमूलाय, ऋषये, शास्त्रबीजाय, कर्मसंन्यासपथाय, वेदस्वरूपाय पुनः पुनः नमः। कृष्णाय, रामाय, वसुदेवपुत्राय, प्रद्युम्नाय, अनिरुद्धाय, सात्वतानां नाथाय नमः। गुणदीपाय, गुणावरणाय, गुणकर्मदर्शिने, गुणसाक्षिणे, अन्तरात्मने नमः। अव्यक्तविहारिणे, व्यक्तसंपूर्णाय, हृषीकेशाय, मुनये, मौनिन्याय नमः। श्रेष्ठाधममार्गविज्ञाय, सर्वनियन्त्रे, व्यक्ताव्यक्तरूपाय, सर्वदर्शिने, कारणदर्शिने नमः। यः गुणेषु अनासक्तः सन्, जगतः उत्पत्तिस्थितिलयेषु अधिष्ठाता, कालशक्तिं धारयन्, जीवेषु विविधप्रकृतिं जागरयन्, दृष्ट्या अद्भुतलीलाम् आचरति, तस्मै नमः। त्रिलोक्यां तव एतानि शरीराणि—शान्तानि, उद्वेगयुक्तानि, मोहजानि—प्रियाणि, हे इन्द्रवंश, शान्तानि विशेषतः प्रियाणि, यतः धर्मरक्षणे तव यत्नः अस्ति। स्वजनस्य एकदोषः क्षम्यः, राज्ञा शमेन मनसा अज्ञातदोषं क्षन्तव्यम्। कृपां दातुं भगवन्, नागः जीवितं त्यजति; पतिं, यो नारीणां प्राणः, दुःखितं, दयार्हं, पुनः प्रदातुम्। किं करवामः, आदेशं दीहि, यः श्रद्धया सेवां करोति, स सर्वभीः मुक्तः।" शुकः उवाच—एवं नागपत्नीभिः स्तुतः, भगवान् मूर्च्छितं नागं, भग्नशिरस्कं, पदपेषणात् विमुक्तवान्। नागः चेतनां प्राप्य, प्राणं पुनः लब्ध्वा, शनैः हरिं ददर्श; श्वासं प्राप्य, दुर्बलः, क्लान्तः, कराङ्जलिं कृत्वा कृष्णं उवाच—“स्म जन्मना दुष्टाः, तमसि दीर्घक्रोधे च निमग्नाः; भगवन्, एषा प्रकृतिः त्यक्तुं कठिनाऽस्ति, सर्वेषु जीवेषु मिथ्याभिमानरूपेण वर्तते। त्वया, भगवन्, विश्वं गुणविभागेन निर्मितं, तव एव प्रकृतिः, शक्तयः, रूपाणि, बीजानि, प्रवृत्तयः उत्पन्नानि। तत्र, भगवन्, वयं नागाः क्रोधरूपेण जाताः; तव मायां, मोहिनीं, कथं त्यजेम, यदा तया एव मोहिताः। त्वमेव सर्वकारणः, सर्वज्ञः, विश्वनाथः; दया वा दण्डः वा, यथा इच्छसि, तथा कुरु।” शुकः उवाच—एवं वचनं श्रुत्वा, भगवान् मानुषरूपधारी उवाच—“नाग, अत्र न स्थातव्यम्; शीघ्रं समुद्रं गच्छ। एषा नदी गवां, मनुष्याणां, तव स्वजनानां, पुत्राणां, पत्नीनां च रम्यत्वाय त्यज। यः मनुष्यः मम एतत् आदेशं द्विसन्ध्ये स्मरति, पठति, स त्वत्तः न भीमितः। यः अत्र स्नानं कृत्वा, देवादिभ्यः जलं दत्वा, उपवासं कृत्वा, मां पूजयति, स्मरति, स सर्वपापैः मुक्तः। रमनकद्वीपं त्यक्त्वा, अत्र शरणं गत्वा, सः सुपर्णेन न भक्षितः, यतः तव पादचिन्हं अस्ति।” शुकः उवाच—एवं कृष्णेन अद्भुतकर्मणा उक्तः, नागपत्नीभिः हर्षपूर्णं, श्रद्धया च पूजितः। दिव्यवस्त्रैः, माल्यैः, रत्नैः, भूषणैः, सुगन्धितैः, पद्ममालया च पूजितः। जगन्नाथं, गरुडध्वजं कृष्णं संतुष्टं कृत्वा, प्रदक्षिणं कृत्वा, प्रणामं च अर्पितम्। नागः स्वपत्नीभिः, मित्रैः, पुत्रैः सह, समुद्रद्वीपं गच्छन्, तस्मिन्नवसरे, यमुनानदी विषरहिताभवत्, भगवतः मानुषलीलया कृपया। ततः, सः द्वादशाक्षरमन्त्रेण, धूपैः, गन्धैः, अन्यैः चोपहारैः पूजां कृतवान्। सूतः उवाच—तत्र राजा, गोम् धर्मं च, निर्बलौ, काठिन्येन ताड्यमानौ, दण्डधारिणं, अधमजातिं, राजवंशस्य कलङ्कं च दृष्टवान्। सः, शुक्लपद्मकाण्डसदृशं धर्मं, भीतं, मूत्रं स्रवतं, कम्पमानं, एकपादस्थितं, शूद्रपिण्डनात् दुर्बलम् अपश्यत्। गाम्, या पूर्वं स्नेहपूर्णं दुग्धं ददाति स्म, तदा दुःखिताम्, शूद्रपादैः ताडिताम्, वत्सवियोगिनीं, अश्रुपूर्णमुखीं, कृशां, तृणलोलुपां च अपश्यत्। राजा सुवर्णकवचयुक्तरथस्थः, गर्जितस्वरेण, धनुषा उत्तोलितेन, तान् पप्रच्छ। सः उवाच—“कः भवति, यः मम रक्षणे, अस्मिन् लोके, निर्बलान् अन्यायेन हिंसति? यद्यपि राजवेषधारी, कर्म तव न द्विजस्य, नाटकस्य इव। यः निर्दोषान् गुप्ततः आक्रमति, स मरणार्हः, यतः कृष्णः दूरं गतः, गाण्डीवधारिणा सह।” एवं भागवतस्य वचनानुसारं, भूधर्मसंवादः, नागकृष्णसंवादः, नागपत्नीस्तुतिः, कृष्णस्य आदेशः, नागस्य प्रस्थानम्, यमुनाविषहरणम्, पारिक्षितस्य धर्मगौः निरीक्षणं, शूद्रदण्डधारणं, राजस्य न्यायप्रश्नः च, एकसमीक्ष्य कथा सुसंबद्धा अस्ति।