धर्मः पृथिवीं पुनः सान्त्वयन् प्रेम्णा पप्रच्छ—“अथवा, अम्ब, किं त्वं तस्य श्रीहरेः कर्माणि स्मरसि? यः स्वेच्छया पृथिव्याः गुरुभारं हारयितुं अवतीर्य, स्वकार्यं कृत्वा, अद्य तव विमोचनं विलम्ब्य स्वधाम गतः। किं वा, पृथिवि, किमर्थं त्वं दुःखेन क्लिश्यसे? किमिदं ते दुःखमूलं? किं ते या सौभाग्यलक्ष्मीः, या देवैः पूजिता, सा सर्वशक्तिना अपि शक्तिमता कालेन हृता?” पृथिवी तु धर्मं प्रत्युवाच—“त्वं हि सर्वं वेत्सि यद् मां पृच्छसि, धर्मन्, यः त्वं तस्याः सुखदायिन्याः चतसृणां पादानां धारकः। सत्यं, शौचं, दया, क्षमा, त्यागः, सन्तोषः, आर्जवम्, शमः, दमः, तपः, समता, तितिक्षा, उपशमः, विद्या; ज्ञानं, वैराग्यम्, ऐश्वर्यं, वीर्यम्, तेजः, बलम्, स्मृतिः, स्वातन्त्र्यम्, कौशलम्, श्रीः, धैर्यम्, सौम्यता; धृतिः, अमानित्वम्, सदाचारः, क्षमाशीलता, उत्साहः, स्थैर्यम्, समृद्धिः, गम्भीरता, स्थैर्यम्, श्रद्धा, कीर्तिः, सम्मानः, अहंकाराभावः—एतानि सर्वाणि, अन्यानि च महागुणाः, हे पुण्यश्लोके, नित्यं त्वयि निवसन्ति। ये महत्त्वं इच्छन्ति, ते एतान् त्वयि एव वाञ्छन्ति, यतः त्वयि कदापि न क्षीयन्ते। तस्मात्, अधुना श्रीनिवासस्य, सर्वगुणनिधेः, साक्षात्सन्निधेः वियोगेन, कलिः पापदृष्ट्या मां पीडयन्, अहं जगतः क्लेशं स्मरामि। अहं स्वस्य, तव, राजर्षे, देवतानां, पितॄणां, ऋषीणां, साधूनां, वर्णाश्रमाणां च, सर्वेषां च शोकं वहामि। स्वयं ब्रह्मा अपि, केवलं तस्य भगवत्पादधूल्याः पार्श्वदृष्टिं लब्धुम्, घोरतपः कृत्वा, तं शरणं गत्वा, यतन्ते; या लक्ष्मीः स्वं कमलवनं परित्यज्य, तस्य पादधूलिं प्रेम्णा सेवते, सा अपि। मम भाग्यं यत्, श्रीभगवतः पदचिह्नैः—पद्म, वज्र, अंकुश, ध्वजादिभिः—शोभितैः अहं भूषिता अभवम्; तथा अपि, तादृशं तेजः प्राप्य, तेन नानुगृहिता, अन्ते तेन परित्यक्ता, लोकैः अपि तिरस्कृता। यः स्वशक्त्या मम दुःसहं भारं—नृपदानवशतसैन्यम्—अपाकरोत्, त्वां च, धर्म, तव क्षीणत्वे अपि, स्वस्थाने प्रतिष्ठाप्य, यदुवंशं रमयन्, तेषां मनोहररूपाणि धारयामास। सः पुरुषोत्तमः, यस्य स्नेहदृष्टिभिः, स्मितैः, मधुरवाक्यैः, स्थिराः अपि मधुकराः मोहिताः भवन्ति, तस्य शुभचिह्नपदधूलिना मम रोमाञ्चो जायते, तस्मात् वियोगं को सहिष्यते?” एवं पृथिवीधर्मयोः संवादे प्रवृत्ते, तस्मिन्नेव काले, पारिक्षित् महाराजः, राजर्षिः, सरस्वत्याः पूर्वतोऽगच्छत्। तत्र सः भगवन्तं प्रणम्य, उवाच—“नमः ते, पुरुषोत्तम, महात्मन्, सर्वाश्रय, सर्वकारण, परात्पर, परमात्मन्। नमस्ते, विज्ञाननिधये, अनन्तशक्तये, निर्गुणाय, अविकारिणे, असंसारिणे। नमस्ते, कालाय, कालबीजाय, कालविभागसाक्षिणे, विश्वरूपाय, सर्वदर्शिने, विश्वसृजते, कारणाय। नमः, भूतेन्द्रियप्राणमनःबुद्ध्यन्तःकरणात्मने, योऽन्तर्यामी, गुणाभिमानेन तिरस्कृतः। नमः, अनन्ताय, सूक्ष्माय, अचलाय, सर्वज्ञाय, सर्वमतसंस्थाय, वाङ्मनःसाक्षिणे। नमः, प्रमाणमूलाय, मुनये, शास्त्रयोनि, कर्मन्यासमार्गाय, वेदस्वरूपाय, पुनः पुनः नमः। नमः कृष्णाय, रामाय, वासुदेवात्मजाय, प्रद्युम्नाय, अनिरुद्धाय, सात्वतानां पतये। नमः गुणदीपाय, गुणच्छन्नाय, गुणकर्मदर्शिने, गुणात्मने, अन्तरात्मने। नमः, अव्यक्तविहारिणे, व्यक्तपरिपूर्णाय, हृषीकेशाय, मुनये, मौनिने। नमः, उच्चावचमार्गवेदिने, सर्वदृशे, अव्यक्तव्यक्तरूपाय, सर्वदर्शिने, कारणाय। त्वं, भगवन्, गुणेषु अनासक्तः अपि, जगतः सृष्टिस्थितिलयकारणः, कालशक्तिं धृत्वा, भूतानां प्रवृत्तीन् जागरयन्, अविचलदृष्ट्या लीलया विचेष्टसे। त्रिषु लोकेषु, त्वदीयानि रूपाणि—शान्तानि, उन्मत्तानि, मोहजानि—सर्वाणि प्रियाणि; शान्तानि विशेषतः, यतः धर्मसंस्थापनाय साधून् रक्षसि। स्वजनस्य एकपापमपि राजा सहनीयम्; त्वं, शमेन, अज्ञातदोषिणं क्षन्तुमर्हसि। कृपां कुरु, भगवन्, यतः सर्पः प्राणान् त्यजति; पतिं, यः अस्माकं प्राणस्वरूपः, अस्मद्विधानां दुःखिनां दयनीयानां, प्रत्युपादिश। यत् ते दासीजनः कर्तव्यम्, तत् आज्ञापय; यः श्रद्धया तवाज्ञां करोति, सः सर्वभीतिः विमुच्यते।” शुक उवाच—एवं नागपत्नीभिः स्तुतः, श्रीभगवान् मूर्च्छितं, भग्नशिरस्कं, पादपीडनात् मुक्तवान्। सः नागः, चेतनां प्राप्य, शनैः श्वासं लब्ध्वा, दीनः, दुर्बलः, हरिं प्रेक्ष्य, कृताञ्जलिः, प्रोवाच—“भगवन्, वयं पापप्रकृतयः, अन्धकारदोषैः, दीर्घक्रोधेन आवृताः; एषा प्रकृतिः दूषिता, सर्वेषां जन्तूनां, दुःस्परा। भगवन्, त्वया एष विश्वरचनाविन्यासः कृतः, गुणविभागेन; तस्मात् स्वभावाः, शक्तयः, रूपाणि, बीजानि, वृत्तयः अपि त्वत्तः एव उत्पद्यन्ते। तेषु, भगवन्, वयं सर्पाः क्रोधात्मानः जाताः; त्वदीयां मायां, या दुःस्परा, वयं मोहिता, कथं परित्यजेम? त्वमेव सर्वकारणं, सर्वज्ञ, जगन्नाथ; त्वं यथार्हं, दया वा, दण्डं वा, अस्मासु कुरु।" शुक उवाच—एवं श्रुत्वा, भगवान् मानुषवेषधारी, प्राह—“नाग, त्वं अत्र स्थितुं न अर्हसि; शीघ्रं समुद्रं गच्छ। एषा नदी गावः, नराः, तव स्वजनाः, पुत्राः, भार्याश्च, उपभुञ्जन् अस्तु। यः कश्चन मनुष्यः मदीयं एतदादेशं स्मरति, प्रत्यूषकाले पाठयेत्, सः त्वत्तः न भीतिं प्राप्स्यति। यः चात्र मदीयक्रीडास्थले स्नात्वा, देवपितृभ्यः जलं समर्प्य, उपवासं कृत्वा, मां पूजयन्, मां स्मरन्, सः सर्वपापैः विमुक्तः स्यात्। रमनकद्वीपात् आगत्य, अत्र सरसि शरणं लब्ध्वा, त्वं सुपर्णेन न भक्षितः, यतः मम पादचिह्नं वहसि।” शुक उवाच—एवं कृष्णवाक्यं श्रुत्वा, अद्भुतकर्मणा तेन, सः नागः, तस्य भार्याभिः प्रमदया पूजितः।