धर्मः पृथिवीं समुपेत्य सान्त्वनपूर्वकं पप्रच्छ—"कच्चिद् अनाथानां स्त्रीबालकानां दुःखेन त्वं शोचसि, ये क्रूरपुरुषैः पीड्यमानाः अस्मिन्भूमण्डले निराश्रयाः वर्तन्ते? किम् उत ब्राह्मणकुले भगवत्याः वाणीः पतिता, वा राज्ञां अधर्मणां कारणेन कुलानां पतनं त्वां संतापयति? किं वा क्षत्रियवर्गः कलिना पीड्यते, तेषां राज्यं विनष्टं च? उत लोका अन्नपानवासस्नानार्थं इह तत्र विचरन्ति, जीविकाव्यवस्था छिन्ना?" "भो मातः, किं त्वं तु हरिणा कृतानि कर्माणि स्मरस्यसि, येन स भगवाञ् जगद्भारं हरितुं अवतीर्णः, स त्वद्विमोचनं विलम्ब्य स्वधाम गतः? सूचय मे, पृथिवि, किं कारणं ते दुःखस्य, केन त्वं संतप्यसे? किं ते सौभग्यं, येन देवा अपि पूजयन्ति, कालेन, बलिनां बलवत्सा, हृतम्?" ततः पृथिव्युवाच—"भो धर्मन्, यानि त्वया पृष्टानि, तानि सर्वाणि त्वमेव जानासि; त्वं हि चतुर्भिः पादैः लोकस्य सुखं वहसि। सत्यं शौचं दया क्षान्तिर् त्यागः सन्तोष आर्जवम्। शमः दमस्तपः समता तितिक्षा निवृत्तिः श्रुतम्। ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृतिः। स्वातन्त्र्यं कौशलं शोभा धैर्यं सौम्यं महत्त्वम्। साहसं विनयं शीलं सहिष्णुत्वं पराक्रमः। बलं श्रीर्दीर्घदृष्टिः स्थैर्यं श्रद्धा कीर्तिः सम्मानः अभिमानाभावः च—एते चान्ये च महागुणाः निरन्तरं त्वयि वसन्ति। ये महत्त्वमिच्छन्ति, तेभ्यः एते न कदापि क्षीयन्ते।" "तस्मात् अहं दुःखिता अस्मि, यस्मात् श्रीनिवासस्य सर्वगुणनिधेः साक्षात्सन्निधिं विना, कलिपापदृष्ट्या पीडिता, इयं भूमिः क्लिश्यते। अहम् आत्मनः, तव, राजर्षेः, देवानां, पितॄणां, ऋषीणां, साधूनां, चतुर्वर्णाश्रमाणां च शोकं वहामि। ब्रह्मादयः अपि केवलं कटाक्षमेकं प्रार्थयन्तः, भगवतः शरणं गत्वा, घोरं तपः कुर्वन्ति; सा एव श्रीः, स्वं कमलवनं परित्यज्य, प्रेम्णा तस्य पादरजः, शुभलक्षणाङ्कितं, सेवते।" "अहं भगवत्पदचिह्नैः—पद्मवज्राङ्कुशध्वजादिभिः—शोभिता, तेन महिम्ना युक्ता अपि, तस्य न प्रीयामि; स मां अंत्ये उपेक्ष्य, लोकाः अपि मां तिरस्कृत्य परित्यक्तवन्तः। स भगवान्, स्वबलात्, मम दुर्दारं भारं—शतशो दैत्यराजसेनान्यः—अपाकरोत्; त्वां धर्मं, दुर्बलत्वात् चलितमपि, स्थिरत्वेन स्थाप्य, यदुवंशं रमयन्, तेषां रूपाणि धारयन्, रमणीयतां ददौ।" "कः सहिष्यते तस्य परमपुरुषस्य वियोगं, यस्य प्रेमपूर्णदृष्टयः, स्फुरितस्मितानि, मधुरवचनानि अपि मधुपानां स्थैर्यमपि हरन्ति? यस्य पादरजः शुभलक्षणाङ्कितं, मम सर्वाङ्गं स्फुरयति।" एवं पृथिवीधर्मयोर् संवादे प्रवर्तमाने, तस्मिन्नेव काले, राजर्षिः परीक्षित् सरस्वत्याः पूर्वतीरे समाययौ। तत्र भगवतः स्तुतिः—"नमः परमात्मने, महापुरुषाय, सर्वभूतालयाय, सर्वस्य कारणाय, पराय, परमात्मने। नमो ज्ञानविज्ञाननिधये, अद्वयाय, अनन्तशक्तये, निर्गुणाय, अव्ययाय, असंसाराय। नमः कालाय, कालहेतवे, कालविभागसाक्षिणे, विश्वात्मने, सर्वदृशे, जगदुत्पत्तिकारणाय।" "नमः भूतेन्द्रियप्राणमनःबुद्ध्यन्तःकरणात्मने, स्वस्याभिमानगुप्ताय, त्रिगुणात्मने। नमः अनन्ताय, सूक्ष्माय, अव्यक्ताय, सर्वज्ञाय, सर्वमतगुह्याय, वाङ्मनसोऽपि कारणाय। नमः प्रमाणमूलाय, मुनये, शास्त्रस्रोतसे, कर्मत्यागमार्गाय, वेदस्वरूपाय पुनः पुनः।" "नमः कृष्णाय, रामाय, वासुदेवान्वयाय, प्रद्युम्नाय, अनिरुद्धाय, सात्वतां पतये। नमः गुणदीपाय, गुणावरणाय, गुणकर्मदृशे, गुणद्रष्ट्रे, चित्तस्वरूपाय। नमः अव्यक्तविहाराय, व्यक्तसंपादकाय, हृषीकेशाय, मुनये, मौनिने। नमः ऊर्ध्वाधःपथज्ञाय, सर्वदृशे, अव्यक्तव्यक्तरूपाय, सर्वदृशे, कारणाय।" "हे भगवन्, त्वं गुणैः असङ्गः अपि, जगदुत्पत्तिस्थितिलयेषु, कालशक्तिं धारयन्, भूतानां स्वभावान् बोधयन्, अनवद्यदृष्ट्या, लीलया विचेष्टसे। त्रिषु लोकेषु, इमे तव देहाः—शान्ताः, उन्मत्ताः, विमूढाः च—प्रियाः, हे इन्द्रवंशज; शान्ताः विशेषतः प्रिया, यतः धर्मस्थापनकाम्यया साधून् रक्षितुम् इच्छसि।" "राज्ञा स्वजनस्यैकं अपराधं सहनीयम्; त्वं क्षमया युक्तचित्तः, अज्ञानतः कृतं अपराधं क्षन्तुम् अर्हसि। कृपां कुरु, भगवन्, नागपतिः प्राणान् त्यजति; पतिं, यो नारीणां प्राणस्वरूपः, दीनानां, दयनीयानां च, अस्मभ्यं पुनः दातुम् अर्हसि। किं करवाणि, किं आज्ञापय; यः श्रद्धया तवाज्ञां पालयति, स सर्वभयात् विमुक्तः स्यात्।" शुक उवाच—एवं नागपत्नीभिः स्तूयमानः, भगवन्, मूर्च्छितं नागं भग्नशिरस्कं, पादपीडनात् विमोचयामास। स चेतनां प्राप्य, श्वासं च पुनः लब्ध्वा, कालयः शनैः हरिं वीक्ष्य, क्लिष्टः, दुर्बलः, प्राञ्जलिः कृष्णं वाक्यम् उवाच— "कालय उवाच—हे भगवन्, वयं दुष्टाः स्वभावतः, तमसि दीर्घक्रोधे च संवलिताः; एष स्वभावः सर्वभूतेषु मिथ्याभिमानरूपेण दुष्करः परित्यक्तुम्। त्वया, हे जगद्व्यापिन्, गुणविभागेन जगत् निर्मितम्; तत्र स्वभावाः, शक्तयः, रूपाणि, बीजानि, प्रवृत्तयः च त्वत्तः एव उत्पद्यन्ते।" "तेषु, भगवन्, वयं सर्पाः क्रोधातिशयेन जाताः; कथं तव मायां, दुस्त्यजाम्, परित्यजेम, यत्र वयं अपि मोहिताः स्मः? त्वं हि सर्वस्य कारणं, सर्वज्ञः, जगन्नाथः; त्वं यथा इच्छसि, तद् अस्माकं कुरु, दया वा दण्डं वा।" शुक उवाच—एवं श्रुत्वा, भगवान् मानुषवेषधारी, उवाच—"न त्वं अत्र स्थातव्यम्, हे नाग; शीघ्रं समुद्रं गच्छ; एषा नदी गावः, नराः, तव बान्धवाः, पुत्राः, पत्न्यः च उपभुञ्जीरन्।" "यः नरः मम एतदादेशं त्वयि कृतं स्मरिष्यति, स प्रातः सायं च पठेत्, तस्मात् त्वत्तः न कदापि भयं प्राप्स्यति। यः च अत्र स्नात्वा, यत्र अहं क्रीडितवान्, देवादिभ्यः जलं दद्यात्, उपोष्य मां स्मरन् पूजयेत्, स सर्वपापैः विमुक्तः स्यात्।