धर्मः पृथ्वीं समुपेत्य सान्त्वनपूर्वकं पप्रच्छ—‘भद्रे, किं त्वं स्वाङ्गवियोगेन शोचसि? किं वा स्वयमात्मानं दुष्टैः भक्ष्यमाणं चिन्तयसि? किं वा देवानां हविर्भागहरणेन दुःखिता? उत वार्ता जनानां, येषां वृष्टिदानं नास्ति, इन्द्रेण विरुद्धे?’ पुनः सः पप्रच्छ—‘कच्चित् स्त्रीबालानाम् अनाथानां दुःखेन शोचसि, ये पापपुरुषैः पीड्यन्ते? किं वा देवीवाणीः ब्राह्मणकुले दूषिता इति? उत वा कुलीनानां पतनं पापराज्ञः कृतम् इति?’ एवं च सः अपृच्छत्—‘कच्चित् कलिना पीडितानां क्षत्रियकुलानां दुःखेन? उत वा तैः विनष्टेषु राज्येषु? किं वा जनानां दुःखेन, ये खाद्यपानीयवासस्नानार्थं इह तत्र च भ्रमन्ति, जीविकाव्यवधानात्?’ पुनः सः अवदत्—‘भोः मातः, किं त्वं तस्य श्रीहरेः कर्माणि स्मरसि, यः तव गुरुभारं हारयितुम् अवतीर्णः, स च अद्य गतः, तव विमोचनं विलम्बितमिव?’ ततो धर्मः पप्रच्छ—‘किं त्वां क्लेशयन्ति, हे पृथिवि? कस्य मूलात् त्वं दुःखिता? किं तव सा श्रीः, या सुरैः पूजिता, कालस्य, बलिनां बलिनः, हृता इति?’ पृथ्वी तदा सान्त्वपूर्वकं धर्माय प्रत्युवाच—‘भवान् एव सर्वं वेत्ति, यद् मां पृच्छसि, हे धर्म, त्वमेव हि लोके सुखदायिन्याः चत्वारः पादान् धारयसि। सत्यं, शौचं, दया, क्षमा, त्यागः, तुष्टिः, आर्जवं, शमः, दमः, तपः, समता, धृति, निवृत्तिः, विद्या—ज्ञानं, वैराग्यम्, ऐश्वर्यं, शौर्यं, तेजः, बलं, स्मृतिः, स्वातन्त्र्यम्, कौशलं, श्रीः, धैर्यं, सौशील्यम्—धैर्यं, नम्रता, सदाचारः, सहिष्णुता, उत्साहः, बलं, ऐश्वर्यम्, गाम्भीर्यं, स्थैर्यम्, श्रद्धा, कीर्तिः, मानः, अमानिता—एतानि चान्यानि च गुणमहान्ति, हे भगवन्, सर्वदा त्वय्येव वसन्ति; ये च महत्त्वं इच्छन्ति, ते त्वयि एव प्रार्थयन्ते, तव तु न कदापि हानिः। अतः अहं दुःखिता अस्मि, श्रीनिवासस्य, सर्वगुणनिधेः, अद्याभावेन, कलिना च पापदृष्ट्या पीडिते लोके। अहम् आत्मनः, तव, राजर्षेः, देवतानां, पितॄणां, ऋषीणां, साधूनां, चतुर्वर्ण्याश्रमाणां च दुःखं मन्ये। ब्रह्मादयः अपि केवलं कटाक्षमपि लब्धुम् अतितीव्रं तपः कृतवन्तः, भगवति समर्पिताः; सा अपि देवी श्रीः स्वं पद्मवनं परित्यज्य, तस्य पादरेणुं, शुभलक्षणैः भूषितं, स्नेहेन पूजयति। अहं च भगवत्पदचिह्नैः—पद्मवज्राङ्कुशध्वजादिभिः—शोभिता, तादृशं महिमानं प्राप्य अपि, भगवतः प्रियतां न प्राप्नुवन्, अन्ते तेन परित्यक्ता, लोकैः अपि तिरस्कृता। सः स्वशक्त्या मम दुःसहं भारं—शतशः असुरराजानां सैन्यानि—अपाकरोत्, त्वां च, नष्टस्थितिं, स्वशक्तौ स्थापयन्, यदुवंशं रम्यरूपैः प्रमोदयन्। कः सहेत वियोगं तस्य परमपुरुषस्य, यस्य प्रेमवीक्षितं स्फुरितस्मितं मधुरवचनं च मधुकरीणामपि स्थैर्यं हरन्ति, यस्य शुभलक्षणचिह्नितपादरेणुना मम स्फुरितमिव भवति?’ एवमुपवदतोः धर्मपृथिव्योः, तस्मिन्नेव काले, राजर्षिः परीक्षित् पूर्वदिशि सरस्वतीतीरं प्राप। तत्र सः भगवन्तं प्रणम्य उवाच—‘नमो नमः पुरुषोत्तमाय, महात्मने, सर्वाश्रयाय, सर्वकारणाय, पराय, परमात्मने। नमो ज्ञानविज्ञाननिधये, पराय, अनन्तशक्तये, निर्गुणाय, अव्यक्ताय, अच्युताय। नमः कालय, कालहेतवे, कालविभागसाक्षिणे, जगदात्मने, सर्वदृशे, जगत्कर्त्रे, कारणाय। नमः भूतेन्द्रियप्राणमनःबुद्ध्यन्तःकरणात्मने, अन्तरनुभूते, गुणसंघातसंवृताय। नमो अनन्ताय, सूक्ष्माय, ध्रुवाय, सर्वज्ञाय, सर्वमताश्रयाय, वाच्यावाच्यशक्तये। नमो प्रमाणमूलाय, मुनये, शास्त्रयोनिरे, कर्मसंन्यासमार्गाय, वेदाय पुनः पुनः। नमः कृष्णाय, रामाय, वासुदेवसुताय, प्रद्युम्नाय, अनिरुद्धाय, सात्वतानां पतये। नमः गुणदीपाय, गुणावृताय, गुणकर्मदृशे, गुणद्रष्ट्रे, चित्तात्मने। नमः अव्यक्तलीलाय, व्यक्तसंस्कारिणे, हृषीकेशाय, मुनये, मौनिने। नमः परापरगत्यवेत्त्रे, सर्वदृशे, अव्यक्तवक्त्रव्यक्ताय, सर्वदृशे, कारणाय। त्वं हि, भगवन्, गुणैरसङ्गः अपि, जगत्सृष्टिस्थितिलयान् पालयन्, कालशक्तिं धारयन्, स्वदृष्ट्या नित्यं विविधाः प्रवृत्तयः प्रवर्तयसि। त्रिषु लोकेषु तव एतानि रूपाणि—शान्तानि, राजसानि, मूढानि—प्रियाणि, हे वज्रवंशोद्भव; शान्तानि विशेषतः प्रियाणि, यद् धर्मसंस्थापनकामः साधून् रक्षसि। स्वजनकृतं एकं अपराधम् अपि राजा क्षमेत; त्वं च, प्रशान्तचित्तः, अज्ञानकृतं अपराधं क्षमस्व। दयां कुरु, भगवन्, नागः प्राणान् त्यजति; पतिं, यो अस्माकं जीवनं, दीनानां दयनीयानां, प्रत्युपदिश। यत् आज्ञापयसि, तत् वयं दास्याः कुर्याम; श्रद्धया यः तवाज्ञां करोति, स सर्वतो भयात् मुक्तः भवति।’ शुकः उवाच—एवं नागपत्नीभिः स्तुतः भगवान् तं मूर्च्छितं भग्नशिरस्कं नागं पादपिष्टात् विमोचयामास। स चेतनां प्राप्य, प्राणान् समाश्वस्य, शनैः हरिं वीक्ष्य, श्वासेन क्लान्तः, दुर्बलः, दुःखितः, कृताञ्जलिः कृष्णं प्राह। कालिय उवाच—‘वयं दुष्टाः जन्मना, तमसा चिरकालकोपसंवृताः; भगवन्, एष स्वभावः दुर्जयः, सर्वेषां जनानां मिथ्याग्रहः। त्वया, प्रभो, इदं विश्वं गुणविभागेन कल्पितम्; तस्मात् प्रवृत्तयः शक्तयः रूपाणि बीजानि च स्वभावाः च भवन्ति। तत्रापि, भगवन्, वयं सर्पा अतितीव्रकोपसम्भूताः; कथं तव मायां, दुरत्ययां, त्यक्तुं शक्नुमः, स्वयमेव तया मोहिताः? त्वमेव सर्वस्य कारणं, सर्वज्ञः, जगन्नाथः; दया वा दण्डः वा यथार्हं कुरु।’ शुकः उवाच—एवं श्रुत्वा भगवान् मानुषवेषधारी प्रोवाच—‘न त्वं अत्र स्थातुम् अर्हसि, नाग, शीघ्रं समुद्रं गच्छ; इयं नदी गावः, नराः, तव स्वबान्धवाः, अपत्यपत्नीभिः सह, उपभुञ्जन्तु।’ यः कश्चन मानवः मम एतदादेशं स्मरति, सायं प्रातः पठति, स तव भयात् न पीड्यते।