एवं स राजा, पितृपैतामहम् आचारम् अनुवर्तमानेन प्रतिदिनं स्वधर्मे प्रवृत्तः, नातिदूरे अद्भुतं किञ्चित् घटितम्। तद् अहं ते सम्यग् आख्यास्यामि, शृणु। तस्मिन्नेव काले धर्मः, एकपादेन गच्छन्, पृथिवीं ददर्श—सा छायया हीना, दुःखिता, वत्सवियोगिनीव धेनुः, अश्रूणि मुञ्चन्ती स्थिताऽभवत्। तदा धर्मः तां पृच्छति स्म— "सुमध्ये, कच्चित् सर्वं कुशलम्? किं त्वं कृशा शुष्का च दृश्यसे? अन्तःकृच्छ्रं किमपि त्वयि पश्यामि—कच्चित् दूरस्थबान्धवस्य शोकेन त्वं शोकिता, हे माते?" "अपि नष्टाङ्गत्वेन वा, दुष्टैः भक्षितुम् उपस्थितया वा, यज्ञभागहरणेन देवतानां वा, इन्द्रेण वर्षादानं न कुर्वता जनानां वा, त्वं शोकिता?" "अपि स्त्रीबालानां भूमौ अनाथवतां, क्रूरैः नरैः पीड्यमानानां वा, अपि वा ब्राह्मणेभ्यः विमलया सरस्वत्या धर्मस्य भाषायाः, राज्ञां च अधर्मेण पतितानां कुलानां वा, त्वं शोकिता?" "अपि कलिना पीडितानां क्षत्रियगणानां, तैः क्षिप्तानां राज्येषु वा, अपि वा अन्नपाने शयनस्नाने च विचरन्तः जनाः, जीविकाव्यवस्थायाम् अव्यवस्थिताः, तेषां त्वं शोकिता?" "अपि वा, हे माते, तं हरिं, येन त्वद्भारः शमितः, तस्य पुरा कृतानि कर्माणि त्वं स्मरन्ती, स च अद्य गतः, तव मोक्षं विलम्बयन्, तेन शोचसि?" "किं वा, हे पृथिवि, तव दुःखस्य मूलं ब्रूहि, येन त्वं बाधिता; त्वदीयं सौभाग्यं, यत् सुरैः पूज्यते, कालेन, सर्वबलवता, नीतं वा?" एवं पृष्टा, पृथिवी उवाच—"त्वमेव, धर्म, यद् पृच्छसि, सर्वं वेत्सि; त्वं हि तानि चत्वारि पादानि धारयन्, लोकाय सुखाय स्थितः। सत्यं शौचं दया क्षान्तिर्त्यागः सन्तोष आर्जवम्। शमः दमस्तपः साम्यं तितिक्षोपशमाः श्रुतम्। ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृतिः। स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवं एव च। धृतिर्दाक्षिण्यं शीलं स्थैर्यं विक्रमसंपदः। गाम्भीर्यं श्रद्धा कीर्तिः श्रीरनहङ्कार एव च। एतान्यन्यानि च गुणान्, भगवन्, त्वयि नित्यं वसन्ति; ये महत्त्वं इच्छन्ति, ते तान् त्वत्तः प्रार्थयन्ते, ते च त्वयि कदापि न क्षीयन्ते। अतः अहं अद्य लोकस्य शोचामि, यस्य श्रीनिवासः, सर्वगुणनिधिः, अद्य अनुपस्थितः, कलिना च पापदृष्ट्या पीडिता। अहं आत्मानं, त्वां च, धर्मश्रेष्ठ, देवान्, पितॄन्, ऋषीन्, सर्वान् साधून्, चतुर्वर्णाश्रमांश्च, शोचामि। यस्य केवलं कटाक्षलाभाय ब्रह्मादयः तपः तप्तवन्तः, सा एव श्रीः, स्वं पद्मवनं त्यक्त्वा, तस्य पादरजः, शुभलक्षणाङ्कितं, प्रेम्णा सेवते। ममाङ्कं श्रीनिवासस्य पदपद्मैः—येषु पद्मवज्राङ्कुशध्वजादिभिः चिह्नैः शोभितैः—समलङ्कृतम्; तत्रापि मम सौभग्येऽपि, स मां न प्रीतवान्; अन्ते स मां परित्यज्य, लोकानपि तिरस्कृतवन्। स एव, स्वबलात्, मम दुर्दारं भारं—शतशः असुरराजानां सेनाः—अपाकरोत्; त्वां च, अस्थिरं क्षीणं च, स्वशक्त्या स्थापितवान्; यदुवंशं च रमणीयैः रूपैः हर्षयन्। को वा सहेत श्रीपुरुषस्य विरहं, यस्य विलासहासवल्गितैः वचोभिः, मधुपानामपि स्थैर्यं हरन्ति; यस्य पादरजः, शुभलक्षणाङ्कितं, मम रोमाञ्चं जनयति? एवं धर्मपृथिव्योः संवादे प्रवर्तमाने, तस्मिन्नेव क्षणे, महाराजः परीक्षित्, राजर्षिः, पूर्वस्यां सरस्वत्यां समुपागमत्। नमः ते, भगवन्, पुरुषोत्तम, महात्मन्, सर्वभूतालय, सर्वकारण, परात्पर, परमात्मन्। नमः ज्ञानविज्ञाननिधये, परब्रह्मणे, अनन्तशक्तये, निर्गुणाय, अचलाय, असंसारिणे। नमः कालाय, कालकारणाय, कालविभागसाक्षिणे, विश्वरूपाय, सर्वदृशे, विश्वकर्त्रे, कारणाय च। नमः भूतेंद्रियप्राणमनःबुद्धिसत्त्वात्मने, अन्तरनुभाव्य, त्रिगुणसंवृताय, स्वात्मने नमः। नमः अनन्ताय, सूक्ष्माय, अव्ययाय, सर्वज्ञाय, सर्वमतसंग्राहीणे, वाङ्मनसोऽपि बीजाय। नमः प्रमाणमूलाय, मुनये, शास्त्राय, कर्मसन्न्यासमार्गाय, वेदस्वरूपाय, पुनः पुनः नमः। नमः कृष्णाय, रामाय, वासुदेवान्वयाय, प्रद्युम्नाय, अनिरुद्धाय, सात्वतानां पतये नमः। नमः गुणदीपाय, गुणावृताय, गुणकर्मदृशे, गुणद्रष्ट्रे, चित्तस्वरूपाय नमः। नमः अव्यक्तविहारिणे, व्यक्तसंपादकाय, हृषीकेशाय, मुनये, मौनिने नमः। नमः उत्तमाधमगतिज्ञाय, सर्वदृशे, अव्यक्तव्यक्तस्वरूपाय, सर्वदृशे, सर्वकारणाय च। त्वं हि, भगवन्, गुणैः अनासक्तः सन्, जगत् उत्पत्तिस्थितिलयेषु अधिष्ठितः, कालशक्तिं धारयन्, भूतानां स्वभावान् बोधयन्, अविचलितया दृष्ट्या, अद्भुतं लीलां करोति। एतानि तव देहानि, त्रिषु लोकेषु—शान्तानि, उन्मत्तानि, मोहजन्यानि—त्वयि प्रियाणि; शान्तानि विशेषतः प्रियाणि, यतः त्वं धर्माय, साधूनां रक्षाय, प्रवृत्तः। एकस्य स्वजनस्य अपराधं नृपतिः क्षन्तव्यम्; त्वं, शान्तचित्तः, अज्ञातदोषिणं क्षन्तुमर्हसि। कृपां कुरु, भगवन्, यतः सर्पः प्राणान् त्यजति; पतिं, यः अस्माकं प्राणस्वरूपः, दुःखितानां दयनीयानां च, पुनः प्रदत्तुमर्हसि। यत् आदेशं दास्यसि, तं वयं सेवामहे; श्रद्धया यः तवाज्ञां करोति, स सर्वभयात् विमुक्तः स्यात्। शुक उवाच—एवं, सर्पपत्नीभिः स्तुतः, भगवान्, मूर्च्छितं सर्पं, भग्नशिरस्कं, पादपेषणात् विमोचयामास। स सर्पः, चेतनां प्राप्य, शनैः श्वासं पुनः लब्ध्वा, हरिम् अपश्यत्; श्वासदुष्टः, क्लान्तः, कष्टेन वदन्, स सञ्जातान्जलिः कृष्णं प्राह— "वयं, भगवन्, स्वभावेन पापिनः, तमःकृतचित्ताः, दीर्घद्वेषसमन्विताः; एष स्वभावः दुःखेन परित्याज्यः, सर्वेषां जन्तूनां मिथ्याग्रह एव। त्वया, भगवन्, इदं विश्वं गुणविभागेन कल्पितम्; तस्मात् सर्वे स्वभावाः, शक्तयः, रूपाणि, बीजानि, प्रवृत्तयः च त्वत्तः एव उत्पद्यन्ते। तेषु, भगवन्, वयं सर्पाः क्रोधातिशयेन जाताः; कथं तव माया, या दुःखेन परित्याज्या, तां वयं मोहिता, त्यक्तुम् अर्हामः?" एवं स धर्मः पृथिवीं समाश्वास्य, परीक्षित् राजा तत्र आगतः; सर्वे च भगवन्तं, गुणनिधिं, कालस्वरूपं, वेदस्वरूपं, कृष्णरामादीन्, हृषीकेशं, नमस्कुर्वन्ति; स च, स्वगुणैः लोकान् पालयन्, साधून् रक्षन्, अपराधिनः क्षमन्, दयां वितरन्, सर्वान् सुखयति। कालयुक्तया मायया, सर्वे जनाः स्वस्वभावे स्थिताः; तेषां स्वभावान् स भगवान् एव बोधयति। सर्पपत्नीभिः स्तुतः, भगवाञ्छ्रीकृष्णः, सर्पं मोचयामास, स च सर्पः, स्वस्वभावमुपलभ्य, भगवन्तं प्रार्थयामास।