राजा स तु भगवान् विष्णोः पदकमलयोः अनन्यभक्त्या युक्तः, पाण्डुपुत्रान् स्नेहेन सेवमानः, सारथित्वेन, सख्येन, परिचारकत्वेन, मित्ररूपेण, दूतभावेन, वीरासनसंविभागेन, अनुयायित्वेन, स्तुत्या च प्रणामेन च तान् उपचरन्, जगत् विष्णवे नमयामास। स एवम् स्वपूर्वजानां मार्गं प्रतिदिनं अनुसरन्, किञ्चिद् अद्भुतं समीपे जातम्—शृणु, तत् ते कथयामि। तस्मिन् समये धर्मः एकपदेन सञ्चरन्, पृथिवीं ददर्श—सा छायया हीना, वत्सवियुक्ता धेनुवत् रुदन्ती। तां दृष्ट्वा धर्मः पप्रच्छ, “सुमध्ये, किं सर्वं कुशलम्? कुतः त्वं क्षीणवर्णा मलिनवदना च दृश्यसे? अन्तर्गतम् दुःखं पश्यामि—कच्चित् दूरस्थबान्धवस्य शोकं वहसि, अम्ब?” “कच्चित् स्वाङ्गशोकः, दुष्टैः ग्रस्यमानत्वम्, वा यज्ञभागहरणेन देवशोकः, वा वृष्ट्यभावात् जनशोकः, कच्चित् स्त्रीबालानां रक्षाभावश्च, पावित्र्यस्य ब्राह्मणेषु विकारः, वा कुलधर्मभ्रष्टानां राजशासनश्च शोकं जनयन्ति? कच्चित् कलिना पीडितानां क्षत्रियकुलानां, नष्टानां जनपदानां, वा अन्नपानवासस्नानार्थिनां जनानां दुःखम् अनुभवसि?” “कच्चित् त्वं हर्यात्मनः कर्माणि स्मरन्ती, यः तव भारहरणाय अवतीर्णः, इदानीं तु गतः, तव मोक्षं विलम्बयति? वद मे, पृथिवि, किं दुःखमूलम्? कच्चित् भगवत्याश्रितं सौभाग्यं कालबलात् हृतम्?” पृथिव्युवाच—“धर्मन्, त्वं एव सर्वम् जानीषे यत् त्वया पृष्टम्, यतः त्वं चतुर्वर्ण्यस्य सुखदायिनीः चतस्रः पादाः धारयसि। सत्यम्, शौचं, दया, क्षमा, त्यागः, तुष्टिः, आर्जवं, शमः, दमः, तपः, समता, सहिष्णुता, निग्रहः, विद्या—एतानि चान्ये च गुणाः त्वयि सदा निवसन्ति। ज्ञानम्, वैराग्यम्, ऐश्वर्यम्, शौर्यम्, तेजः, बलम्, स्मृतिः, स्वातन्त्र्यम्, कौशलम्, शोभा, धैर्यम्, सौम्यता—एतानि च त्वयि वर्तन्ते। धृतिर्भगिन्यः, सद्वृत्तिः, उत्साहः, बलम्, श्रीः, गंभीरता, स्थैर्यम्, श्रद्धा, कीर्तिः, मानः, अमानिता—सर्वे च त्वयि नित्यं निवसन्ति। अतः, अहम् इदानीं जगतः शोकं वहामि, श्रीनिवासस्य सद्गुणनिधेः अदर्शनात्, कलिदृष्ट्या पीडिता। अहम् आत्मनः, तव, राजर्षे, देवतानां, पितॄणां, ऋषीणां, साधूनां, सर्ववर्णाश्रमाणां च शोकं वहामि। ब्रह्मादयः अपि केवलं कटाक्षलाभाय तपांसि कुर्वन्ति, तत्रापि श्रीः स्वसदनं परित्यज्य, तस्य पादरेणुं भक्त्या सेवते। ममाङ्गानि भगवत्पदचिह्नैः—पद्मवज्राङ्कुशध्वजादिभिः—शोभितानि, ततोऽपि सः मां नानुगृह्णाति, अन्ते च मां परित्यज्य, लोकाः अपि मां तिरस्कुर्वन्ति।” “स एव भगवान् स्वबलात् मम दुःसहभारं—शतशः असुरराजानां सैन्यानि—अपाकरोत्, त्वां च, अस्थिरां क्षीणां च, स्वस्थाने स्थापयामास, यदुवंशं च रमणीयस्वरूपधारणेन तुष्टवान्। कः तस्य परमपुरुषस्य वियोगम् सहेत? यस्य कटाक्षस्मितमधुरवचनानि मधुपानाम् अपि धैर्यं हरन्ति, यस्य पादरेणुश्चिह्नरमणीयः मम रोमाञ्चं जनयति?” एवं धर्मपृथिव्योः संवादे जातमात्रे, राजा परीक्षित् राजर्षिः, सरस्वत्याः पूर्वदिशि समुपस्थितः। स भगवान्, सर्वात्मा, सर्वाश्रयः, परमात्मा, परमार्थस्वरूपः, तस्मै नमः। ज्ञानविज्ञाननिधये, परमेश्वराय, अनन्तशक्तये, निर्गुणाय, अच्युताय, असंसारिणे नमः। कालाय, कालहेतवे, कालविभागसाक्षिणे, विश्वरूपाय, सर्वदृशे, जगदुत्पत्तिकारणाय नमः। भूतैन्द्रियप्राणमनःबुद्धिवृत्त्यात्मने, अन्तःप्रत्ययवेदिने, त्रिगुणावृताय, तस्मै नमः। अनन्ताय, सूक्ष्माय, ध्रुवाय, सर्वज्ञाय, सर्वमतसंस्थाय, वाङ्मनःशक्तिधाम्ने नमः। प्रमाणमूलाय, मुनये, वेदप्रवर्तकाय, कर्मत्यागमार्गाय, वेदस्वरूपाय पुनःपुनः नमः। कृष्णाय, रामाय, वासुदेवात्मजाय, प्रद्युम्नाय, अनिरुद्धाय, सात्वतां पतये नमः। गुणदीपाय, गुणावृताय, गुणकर्मदर्शिने, गुणद्रष्ट्रे, अन्तरात्मने नमः। अव्यक्तविहारिणे, व्यक्तसंपादिने, हृषीकेशाय, मुनये, मौनिने नमः। परापरगतिवेदिने, सर्वदृशे, अव्यक्तव्यक्तात्मने, सर्वकारणदर्शिने नमः। त्वं, हे भगवन्, गुणानपेक्षः सन् अपि, जगत्सृष्टिस्थितिलयान् कालशक्त्या धारयन्, नानाजनानां स्वभावान् जागरयन्, अविचलदृष्ट्या अद्भुतलीलां करोति। त्रिषु लोकेषु त्वदीयानि शरीराणि—शान्तानि, उन्मत्तानि, मोहजानि—त्वदिष्टानि; शान्तानि तु विशेषतः प्रीयन्ते, यतः धर्मसंरक्षणाय साधूनां रक्षायै त्वं यत्नं कुर्वसि। राजन्, स्वजनस्य एकदोषं सहनीयम्; ते अज्ञातदोषिणं क्षन्तव्यम्, समचित्तेन। करुणां कुरु, भगवन्, यतः सर्पः प्राणान् त्यजति; पतिः स्त्रीणां प्राणस्वरूपः, दुःखार्हः, तस्मिन् कृपा दीयताम्। यत् कर्तव्यम्, तद् आज्ञापय; श्रद्धया तदाचरन् सर्वभयात् मुच्यते। शुक उवाच—एवं सर्पपत्नीभिः स्तुतः, भगवान् तं मूर्च्छितं, भग्नशिरस्कम्, पादपीडनात् विमोचयामास। स चेतनां प्राप्य, श्वासं संधारयन्, दुर्बलः, क्लिष्टः, कष्टेन हरिम् आलोक्य, कृताञ्जलिः कृष्णं वाक्यम् उवाच। कालिय उवाच—“वयं दुष्टप्रकृतयः, तमसावृताः, दीर्घक्रोधसंयुक्ताः; भगवन्, एषा प्रकृतिः दुस्त्यजा, सर्वेषां जीविनां मिथ्याग्रहोऽयं। भगवन्, त्वया एवेदं विश्वं गुणविभागसमेतम्, तव शक्तिभिः, रूपैः, बीजैः, प्रवृत्तिभिः च निर्मितम्।” एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे षोडशोऽध्याये उक्तानां श्लोकानां भावः, एकस्मिन्संस्थिते, पूर्णया कथा-रूपेण सुसम्पादितः।