यत्र तत्र च स उत्तमश्लोकानां महात्मनां पितामहानां यशः श्रुत्वा, तद्वर्णनैः कृष्णस्य महिमानं प्रकाशयन्ति स्म। तथा स स्वयम् अश्वत्थाम्नः प्रज्वलितास्त्रात् रक्षितः कथां, वृष्णिपाण्डवयोः स्नेहस्य, तेषां च केशवे भक्तेः श्रवणं चकार। तैः सह सन्तुष्टः, प्रहृष्टलोचनः, महात्मा तान् बहुधा धनानि, वस्त्राणि, हारांश्च दत्तवान्। स राजा विष्णुपादाभ्यां भक्तिपरायणः पाण्डवान् स्नेहपूर्वकं सेवते स्म—रथकारः, सहचरः, परिचारकः, मित्रं, दूतः, वीरासनसहचारी, अनुयायी, स्तुतिकरः, प्रणामकर्ता च सन्, जगदपि विष्णवे प्रणमयति स्म। एवं पितृपैतामहेन धर्मेण प्रतिदिनं प्रवृत्तः स राजा, समीपे अद्भुतं किञ्चित् घटनं जातम्—तदहं ते कथयिष्यामि। तदा धर्मः, एकपद्गामी, पृथ्वीं छायालाघवां, वत्सवियोगिन्याः धेनोः इव रुदतीं दृष्ट्वा, ताम् पप्रच्छ। धर्मः उवाच—“सुमुखि, कुशलं ते? किं तव वर्णः क्लिष्टः, मलिनः च दृश्यते? अन्तःकष्टं ते पश्यामि—कच्चित् दूरस्थबान्धवस्य शोकः त्वां बाधते?” “कच्चित् त्वं स्वाङ्गशोकात्, दुष्टैः भक्ष्यमाणत्वात्, वा देवानां हविर्हरणात्, वा प्रजाः इन्द्रेण वृष्ट्यभावात् शोकं वहसि? कच्चित् अनाथनारीबालकानां, दुष्टपुरुषैः पीडितानां, वा वाचः ब्रह्मवर्णस्य विकारात्, वा धर्महीनैः नृपतिभिः कुलीनानां पतनात् शोकः अस्ति?” “कच्चित् कलिना पीडितानां क्षत्रियानां, वा तैः विनष्टानां राष्ट्राणां, वा प्रजाः अन्नपानशयनस्नानव्यवधानात् विचिन्वतां शोकः अस्ति? उत वा, हे मातः, हरिणा कृतानि कर्माणि, या त्वां भारमपनीय, स तु विलम्ब्य गतः, तस्य स्मरणात्, त्वं शोकं वहसि?” “ब्रूहि, हे पृथिवि, किं मूलं ते दुःखस्य, येन त्वं क्लिश्यसे? किं ते सौभाग्यं, येन देवैः पूज्यमानं, कालबलात् हृतम्?” पृथ्वी उवाच—“त्वं यद् पृच्छसि, तत् सर्वं जानासि, हे धर्म, त्वं हि तस्याः चतुर्णां पादानां धारकः, येन जगत् सुखमाप्नोति। सत्यं, शौचं, दया, क्षमा, त्यागः, सन्तोषः, आर्जवम्, शमः, दमः, तपः, समता, सहिष्णुता, निवृत्तिः, विद्या—” “ज्ञानं, वैराग्यम्, ऐश्वर्यम्, वीर्यम्, तेजः, बलम्, स्मृतिः, स्वातन्त्र्यम्, कौशलम्, शोभा, धैर्यम्, सौम्यता—” “धृतिः, नम्रता, सदाचारः, सहनम्, उत्साहः, स्थैर्यम्, श्रीः, गाम्भीर्यम्, स्थिरता, श्रद्धा, कीर्तिः, यशः, अभिमानरहितता—” “एते सर्वे, अन्ये च गुणाः, त्वयि नित्यं वसन्ति, हे भाग्यशालिन्; ये महत्त्वमिच्छन्ति, ते त्वां प्रार्थयन्ते, तेषां त्वयि कदापि क्षयः नास्ति।” “अतः अहं शोकं वहामि, श्रीनिवासस्य सन्निधिं विना, पापकदृष्ट्या कलिना पीडितं जगदपि दृष्ट्वा। अहं आत्मनः, तव, नृपतिश्रेष्ठस्य, देवानां, पितॄणां, ऋषीणां, साधूनां, सर्ववर्णाश्रमाणां च शोकं वहामि।” “यां दृष्ट्वा ब्रह्मादयः अपि कटाक्षार्थिना, घोरं तपः कृत्वा, प्रभोः शरणं गताः, सा एव श्रीः, स्वं पद्मवनं परित्यज्य, तस्य पादधूलिं, शुभलक्षणाङ्कितां, प्रेम्णा सेवते।” “ममाङ्गानि भगवत्पादैः—पद्म, वज्र, अंकुश, ध्वजादिलक्षणैः—शोभितानि आसन्, तथापि अहं तस्मिन् अनुग्रहं न प्राप्नुवं; अन्ते स मां त्यक्तवान्, लोकाश्च मां तिरस्कृत्य परित्यक्तवन्तः।” “स एव, स्वबलात्, मम दुर्दारं भारं—शतशः असुरराजसेनानी—अपानेय्य, त्वां च, क्षीणां, स्वस्थाने स्थाप्य, यदुवंशं रमयन्, रम्यरूपधारणं कृतवान्।” “कः सहेत भगवान्नः वियोगं, यस्य विलासवल्लोकनैः, स्मितैः, मधुरैः वचोभिः, मधुपानां धैर्यमपि हरति? यस्य शुभलक्षणाङ्कितपादधूलिः ममाङ्गानि स्पृशति, तेन मम रोमाञ्चः जायते।” एवं पृथिव्यां धर्मेण सह संवादे प्रवृत्ते, तस्मिन्नन्तरे, पारिक्षित् महाराजः, राजर्षिः, पूर्वदिशि सरस्वतीतीरं प्राप्तः। स भगवान्नमस्कृत्य प्रार्थयामास—“नमो नमः, पुरुषोत्तमाय, महात्मने, सर्वाश्रयाय, सर्वकारणाय, निर्गुणाय, परात्मने।” “नमस्ते, विज्ञानविद्याधनाय, पराय, अनन्तशक्तये, गुणातीताय, अविकाराय, लोकोत्तराय। नमः, कालाय, कालहेतवे, कालविभागसाक्षिणे, विश्वरूपाय, सर्वदृशे, सृष्टिकर्त्रे, कारणाय च।” “नमः, भूतमात्रेन्द्रियप्राणमनःबुद्ध्यन्तःकरणात्मने, यो हि स्वानुभवगम्यः, त्रिगुणाभिमानावृतः। नमोऽनन्ताय, सूक्ष्माय, ध्रुवाय, सर्वज्ञाय, सर्वमताश्रयाय, शब्दाशब्दविभाविनः शक्तये।” “नमः, प्रमाणमूलाय, मुनये, शास्त्रयोने, कर्मसंन्यासपथाय, वेदस्वरूपाय, पुनः पुनः नमः। नमः कृष्णाय, रामाय, वासुदेवान्वये, प्रद्युम्नाय, अनिरुद्धाय, सात्वतानां प्रभवे च।” “नमः, गुणदीपाय, गुणावृताय, गुणक्रियावेद्याय, गुणदृशे, चित्तस्वरूपिणे। नमः, अव्यक्तविहारिणे, व्यक्तपरिपूरकाय, हृषीकेशाय, मुनये, मौनिने च।” “नमः, उन्नतानिधिपथदर्शिने, सर्वदृशे, अव्यक्तव्यक्तरूपिणे, सर्वदृशे, सर्वकारणाय च। त्वं, भगवन्, गुणैरसङ्गः सन्, जगतः उत्पत्तिस्थितिलयान् नियच्छसि, कालशक्तिं धारयन्, स्वदृष्ट्या प्रपञ्चान् प्रवर्तयन्, विचित्रं लीलां करोति।” “एते ते त्रिषु लोकेषु देहाः—शान्ता, उन्मत्ता, मोहजाः—त्वया प्रियाः, हे इन्द्रवंशज; शान्ता विशेषतः प्रियाः, धर्मरक्षणे तत्र त्वं यत्नं करोति।” “राज्ञा स्वजनकृतं एकं अपराधं क्षन्तव्यं; अज्ञातेन कृतं क्षमया क्षन्तव्यम्। कृपां नो देहि, भगवन्, नागः प्राणान् त्यजति; पतिं, यो नारीणां प्राणः, कृपणं, दयनीयं, नः पुनः प्रदेहि।” “आज्ञापय यत् किंकर्याः कर्तव्यम्, वयं श्रद्धया तवाज्ञां सम्पादयिष्यामः; तदाचरणेन सर्वभीतः मुच्यते।” शुक उवाच—एवं नागपत्नीभिः स्तुतः भगवान्, मूर्च्छितं, भग्नशिरसं, तस्य पादपीडनात् विमोचयामास।