धनञ्जयः नगराणि वनानि च, निर्मलजलान् नद्यः, देवसमाः पुरुषान् तथा रमणीया स्त्रियः विजित्य, अद्भुतानि दृश्यानि पूर्वं कदापि न दृष्टानि, दिव्यगृहाणि, सुराङ्गनासदृशाः स्त्रियः च अपश्यत्। तत्र अन्यत्र च, सः पाण्डवपुण्यकर्मणां कीर्तिं श्रुत्वा, या श्रीकृष्णस्य महिमानं प्रकटीकुर्वन्ति, हर्षितः अभवत्। तत्रैव, अस्यात्मनः अश्वत्थामनः अग्न्यस्त्रात् रक्षणं, वृष्णिपाण्डवयोः स्नेहः, केशवभक्तिः च श्रुत्वा, सः प्रसन्नः, विस्तीर्णं धनं, वस्त्राणि, हारांश्च तत्र जनाय वितरति स्म। पृथिवीपतिः विष्णुपादपद्मे भक्तः, पाण्डवान् स्नेहपूर्वकं सेवते—रथवाहनः, सहचरः, परिचारकः, मित्रः, दूतः, वीरासनसहायः, अनुगामी, स्तुतिकर्ता, प्रणामकर्ता च सन्, जगत् विष्णुपादे प्रणामयति। एवं सः प्रतिदिनं पूर्वजाचार्यं अनुसरन्, अद्भुतं कार्यं समीपे अभवत्—तत् शृणु। धर्मः एकपादेन गच्छन्, पृथिवीं दृष्ट्वा, छायया हीनां, वत्सवियोगिनीं गोमिव रुदतीं, पप्रच्छ। धर्मः उवाच—“सुमधुरे, सर्वं कुशलं वा? किमर्थं त्वं कृशा क्षीणवर्णा च दृश्यसे? अन्तः दुःखं पश्यामि—किं दूरस्थस्य सम्बन्धिनः शोकं करोṣi, मातः? किं भग्नाङ्गस्य, पापैः भक्ष्यमाणायाः, देवतानां हविसाम्प्रदानस्य हरणस्य, जनानां च इन्द्रस्य अनवृष्ट्याः शोकं करोṣi? किं नारीबालानां रक्षणहीनत्वात्, दुष्टैः कष्टप्राप्तानां, वाणीदेव्याः ब्राह्मणवर्गे भ्रष्टायाः, कुलीनानां राजदुष्टैः पतनात् शोकं करोṣi? किं कलिना पीडितानां क्षत्रियकुलानां, तैः भग्नराज्यानां, जनानां च अन्नपानवासस्नानार्थं विचरन्तीनां जीविकाव्यवधानात् शोकं करोṣi? किं मातः, हरेः कर्म स्मरासि, यो पृथिवीभारहरणार्थं अवतरति, किन्तु विलम्बेन गतः, तव मोक्षं विलम्बयति? वद पृथिवे, कस्य कारणस्य दुःखेन पीडिता असि? किं तव देवपूजितं सौभाग्यं सर्वबलात् बलिनः कालात् हृतम्?” पृथिवी उवाच—“धर्म, त्वं यद् पृच्छसि, सर्वं जानासि; त्वं चतुर्भिः पादैः लोकसुखं धारयसि। सत्यं, शौचं, दया, क्षमा, त्यागः, तुष्टिः, सरलता, शमः, दमः, तपः, समता, सहनं, निवृत्तिः, विद्या—ज्ञानं, वैराग्यं, ऐश्वर्यं, वीर्यं, तेजः, बलं, स्मृति, स्वातन्त्र्यं, कौशलं, शोभा, साहसः, सौम्यता—धैर्यं, विनयः, सदाचारः, स्थैर्यं, वीर्यं, बलं, श्रीः, गम्भीरता, दृढता, श्रद्धा, कीर्तिः, मान्यताः, अहंकाराभावः—एते अन्ये च गुणाः, धर्म, सर्वदा त्वयि वसन्ति; महत्त्वेच्छवः तान् त्वयि विन्दन्ति, तव गुणाः न कदापि क्षीयन्ते। अतः, अहं शोकं करोमि—श्रीनिवासस्य अभावेन, सर्वगुणाधारस्य, पापदृष्ट्या कलिना पीडितस्य लोकस्य। अहं आत्मनः, तव, श्रेष्ठराज्ञः, देवतानां, पितॄणां, ऋषीणां, सतां, चतुर्वर्णाश्रमस्य च शोकं करोमि। ब्रह्मादयः अपि, केवलं कटाक्षलाभाय, घोरं तपः कृत्वा, भगवति समर्पिताः; सा श्रीदेवी अपि, स्वं पद्मवनं त्यक्त्वा, तस्य पादधूलिं, शुभचिह्नयुक्तां, स्नेहात् सेवते। मम भूमिः भगवत्पदचिह्नैः—पद्म, वज्र, अंकुश, ध्वज—आलङ्कृता, किन्तु तं सौभाग्यं प्राप्तवती, न तस्य प्रियत्वं प्राप्तवती; अन्ते, भगवता त्यक्ता, लोकैः अपि तिरस्कृता। सः स्वबलात् असह्यभारं—शतशः असुरराजसेनान्—अपाकृत्य, त्वां, क्षीणस्थितिं, स्वबलस्थां कृतवान्, यदुवंशं च रमणीयरूपैः प्रहर्षयामास। भगवत्प्रेमदृष्टिपात, तेजस्वी स्मित, मधुरवचनैः, स्थिराणि अपि मधुकरीणि चित्तं हरन्ति; तस्य पादधूलिः शुभचिह्नयुक्ता मम रोमाञ्चं जनयति; तस्मात्, को भगवत्प्रवृत्तेः वियोगं सहेत्?” एवं पृथिवीधर्मयोः संवादे, तस्मिन्नेव काले, पारिक्षित् राजर्षिः पूर्वसारस्वतीतीरे आगच्छत्। तत्र सः भगवतः प्रणामं कृतवान्—“नमः ते, भगवन्, परमात्मन्, महात्मन्, सर्वस्थान, सर्वकारण, निर्गुण, अच्युत, लोकातीत, ज्ञानविज्ञाननिधये, अनन्तशक्तये। नमः कालाय, कालबीजाय, कालविभागसाक्षिणे, विश्वरूपाय, सर्वनियन्त्रे, जगत्कर्त्रे, कारणाय। तत्त्वद्रव्येन्द्रियप्राणमनोबुद्धिवृत्तिस्वभावात्मने, अन्तः अनुभूयमानाय, त्रिगुणाभिमानावृताय, नमः। अनन्त, सूक्ष्म, अचल, सर्वज्ञ, सर्वमतानुग्रहाय, वाच्यावाच्यशक्तिधराय, नमः। प्रमाणमूलाय, ऋषये, शास्त्रप्रवर्तकाय, कर्मनिवृत्तिपथाय, वेदस्वरूपाय, पुनः पुनः नमः। नमः कृष्णाय, रामाय, वासुदेवपुत्राय, प्रद्युम्नाय, अनिरुद्धाय, सात्वतपतये। गुणदीपाय, गुणावरणाय, गुणकर्मदृशे, गुणसाक्षिणे, अन्तरात्मने नमः। अव्यक्तविहारिणे, व्यक्तसंपूर्णाय, हृषीकेशाय, मुनये, मौनिने, नमः। ऊर्ध्वाधःमार्गविदुषे, सर्वनियन्त्रे, अव्यक्तव्यक्तरूपाय, सर्वदृशे, कारणदृशे, नमः। निर्गुणः सन्, जन्मस्थितिलयहेतुः, कालबलं धारयन्, सर्वेषु स्वभावान् जाग्रयन्, अनवद्यदृष्ट्या लीलां करोति। त्रैलोक्ये तव रूपाणि—शान्ति, उन्मत्त, मोहज—सर्वाणि तव प्रियाणि; शान्तानि विशेषतः प्रियाणि, यः धर्मरक्षणे इच्छति। एकं स्वजनदोषं राजा सहनं, अज्ञातदोषं क्षमया क्षमेत। कृपां दत्तुम् अर्हसि, भगवन्; सर्पः जीवितं त्यजति; पतिः, स्त्रीणां जीवनस्वरूपः, दीनः, कृपायोग्यः, पुनः दत्तः भवतु।” इति श्रीमद्भागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे षोडशोऽध्यायः, एते श्लोकाः एकीकृत्य, कथा रूपेण निवेदिता।