धनञ्जयः भद्राश्वं, केतुमालं, भारतं, उत्तरकुरून्, किम्पुरुषादीन् च विजित्य तेषां करं संग्रहीतवान्। सः नगराणि, वनानि, शुद्धजलानदीः, देवसदृशान् पुरुषान्, रमणीयवपुषः स्त्रियः च निगृह्य अद्भुतं महत्त्वं प्राप्नोत्त। धनञ्जयः तत्र तत्र च अदृष्टपूर्वाणि अद्भुतानि दृश्यानि, दिव्यप्रासादान्, अप्सरसामिव स्त्रियः च अपश्यत्। तत्र तथा च, सः महात्मनां पूर्वजानां कीर्तिं श्रुतवान्—या कीर्तिः कृष्णस्य महिमानं प्रकाशयति। सः अश्वत्थामनः अग्न्यस्त्रात् आत्मनः रक्षणं, वृष्णिपाण्डवयोः स्नेहं, केशवे भक्तिं च श्रुत्वा हर्षितः अभवत्। सः तेषु प्रसन्नः, विस्तीर्णनेत्रः, उदारहृदयः, बहुधनं, वस्त्राणि, हारान् च दत्तवान्। राजा विष्णुपादपद्मभक्तः पाण्डवान् स्नेहपूर्वकं सेवते—रथचारी, सहचारी, परिचारकः, मित्रः, दूतः, वीरासनसहचारी, अनुगामी, स्तुतिकर्ता, नमस्कर्ता च सन्, जगत् विष्णवे नमयति। सः एवं पूर्वजानां आचरणं प्रतिदिनं अनुगच्छन्, समीपे अद्भुतं घटनां अभवत्—तां कथयामि। धर्मः एकपदेन गच्छन्, पृथिवीं छायाहीनां, वत्सवियोगिन्याः धेनुवद् रुदन्तीं अपश्यत्, तां पप्रच्छ। धर्मः उवाच—सुभगे, किम् सर्वं कुशलम्? किमर्थं त्वं शुष्कवर्णा, क्षीणवपुषी दृश्यसे? अन्तः दुःखं पश्यामि—किम् सुदूरबन्धुशोकः, मातः? किम् त्वं अंगवियोगशोकं, पापैः भक्ष्यमाणां, देवेषु यज्ञभागहरणं, जनानां इन्द्रेण वर्षानवाप्तं वा शोकं वहसि? किम् स्त्रीबालानां अनाथ्यं, क्रूरैः जनैः पीडनं, वाणीशुद्ध्याः ब्राह्मणेषु भ्रष्टिः, कुलीनानां राजन्यैः अधर्मेण पतनं वा शोकं वहसि? किम् कलिना पीडितानां क्षत्रियवंशानां, तैः भग्नानां राज्येषु, वा अन्नपानवासस्नानार्थं विचरन्तीनां जनानां जीविकाविघ्नं शोकं वहसि? अथवा, मातः, हरिणः कर्मस्मरणं, यो भवतीं भारविमोचनाय अवतरितः, किं तस्य गमनं, विलम्बितमोक्षं वा शोकं वहसि? पृथिवे, दुःखस्य मूलं कथय—किम् तव सौभाग्यं, देवपूजितं, कालेन, बलिनां बलिनाः, हरितम्? पृथिवी उवाच—धर्मन्, त्वं यत् पृच्छसि, सर्वं विदितं ते, यः चत्वारः पादाः लोकसुखप्रदः धारयसि। सत्यम्, शौचं, दया, क्षमा, त्यागः, तुष्टिः, सरलता, शान्तिः, दमः, तपः, समता, धैर्यं, निवृत्तिः, विद्या—ज्ञानं, वैराग्यं, ऐश्वर्यं, वीर्यं, तेजः, बलं, स्मृतिः, स्वातन्त्र्यं, कौशलं, सौन्दर्यं, साहसः, सौम्यता—साहस्यम्, विनयः, सदाचारः, सहनं, उत्साहः, बलं, श्रीः, गम्भीरता, स्थैर्यं, श्रद्धा, कीर्तिः, यशः, अभिमानशून्यता—एते च अन्ये च गुणाः, धन्य, सदा तव निवसन्ति; महत्त्वकामाः तान् तव आश्रयन्ति, ते तव न क्षीयन्ति। तस्मात् अहं जगतः शोकं वहामि, श्रीनिवासस्य सन्निधिहीनं, कलिपापदृष्ट्या पीडितम्। अहं आत्मनः, तव, श्रेष्ठराजन्, देवदान्वर्षिभ्यः, साधुभ्यः, सर्ववर्णाश्रमभ्यः च शोकं वहामि। ब्रह्मादयः अपि, केवलं कटाक्षमात्रं प्राप्तुम्, घोरं तपः कृत्वा, भगवतः शरणं गताः; सा श्रीः अपि, स्वं पद्मवनं त्यक्त्वा, तस्य पादधूलिं शुभलक्षणयुक्तां प्रेम्णा पूजयति। अहं भगवतः पदचिह्नैः—पद्म, वज्र, अंकुश, ध्वजादिभिः—शोभिता अभवम्; तथापि, तेन न प्रियता प्राप्ता, अन्ते तेन त्यक्ता, लोकैः अपि तिरस्कृता। सः स्वबलात् असह्यं पृथिवीभारं—शतशः असुरराजसेनान्—अपाकृत्य, त्वां, च्युतां, क्षीणां च, स्वबलस्थां कृतवान्, यदुवंशं रमणीयस्वरूपधारणेन आनन्दितवान्। कः भगवतः वियोगं सहेत, यस्य कटाक्षैः, स्मितैः, मधुरवाक्यैः, स्थिराणि अपि मधुकण्ठानि च हृतानि भवन्ति—यस्य पादधूलिः शुभलक्षणयुक्ता मम रोमाञ्चं जनयति? एवं पृथिवी-धर्मयोः संवादे, तस्मिन् समये, राजा परीक्षित्, राजर्षिः, पूर्वसारेस्वत्यां नदीं प्राप्तवान्। नमः ते, भगवन्, पुरुषोत्तम, महात्मन्, सर्वाश्रय, सर्वकारण, परात्पर, परमात्मन्। नमः ज्ञानविज्ञाननिधये, अद्वितीय, अनन्तशक्तये, निर्गुण, अचल, असंसारिन्। नमः कालाय, कालाधाराय, कालविभागसाक्षिणे, विश्वरूपाय, सर्वनियन्त्रे, विश्वसृजे, कारणाय। तत्त्वानां, इन्द्रियाणां, प्राणस्य, मनसः, बुद्धेः, चित्तस्य च, अन्तः अनुभूयमानाय, त्रिगुणावेशेन गूढाय, नमः। अनन्ताय, सूक्ष्माय, अचलाय, सर्वज्ञाय, सर्वमतानुग्राहाय, वाच्यावाच्यशक्त्याधाराय, नमः। प्रमाणमूलाय, ऋषये, शास्त्रस्रोतसे, कर्मनिवृत्तिपथाय, वेदस्वरूपाय, पुनः पुनः नमः। नमः कृष्णाय, रामाय, वासुदेवपुत्राय, प्रद्युम्नाय, अनिरुद्धाय, सात्वतानां पतये। गुणदीपाय, गुणावृताय, गुणकार्यदृश्याय, गुणद्रष्ट्रे, अन्तःचेतनाय, नमः। अव्यक्तविहारिणे, व्यक्तसंपूर्णाय, हृषीकेशाय, मुनये, मौनिनि, नमः। उच्चावचमार्गवेदिने, सर्वनियन्त्रे, अव्यक्तव्यक्तस्वरूपाय, सर्वदृशे, कारणदृशे, नमः। त्वं, भगवन्, निर्गुणः सन्, जगत् उत्पत्तिस्थितिलयकर्मणि कालशक्तिं धारयन्, जीवेषु विविधप्रकृतिं जागरयन्, अनवद्यदृष्ट्या अद्भुतलीलां कुरुषे। त्रिलोकस्थानी तव देहा—शान्ताः, उन्मत्ताः, मोहजाः—सर्वे तव प्रियाः; शान्ताः विशेषतः प्रियाः, धर्मस्थापनाय साधून् रक्षितुम् इच्छसि। स्वजनदोषः एकः सहनीयः; त्वं, क्षान्तया चित्तेन, अज्ञानतः कृतं अपराधं क्षमितुम् अर्हसि।