कलियुगे जनाः मन्दाः, मन्दबुद्धयः, अल्पायुषः च सन्ति; रात्रिषु निद्रया कालं नयन्ति, दिवासु तु व्यर्थकर्मभिः। कुरुक्षेत्रे निवसन् वीरधनुर्धरः पारिक्षित्, कलिः राज्ये प्रविष्टः इति अप्रियम् वार्ताम् श्रुत्वा धनुः समादाय तिष्ठति। सः श्यामवर्णैः अश्वैः युक्तं सिंहध्वजं सुविभूषितं रथं आरूढः, रथैः, अश्वैः, गजैः, पदातिभिः च परिवृतः, दिशः विजयाय प्रस्थितः। सः भद्राश्वं, केतुमालं, भारतं, उत्तरकुरून्, किम्पुरुषादीन् च विजित्य तेषां करं संगृहीतवान्। नगराणि, वनानि, शुद्धजलानि नद्यः, देवसमानान् नरान्, रम्यरूपाणि स्त्रियः च विजितवान्। तत्र तत्र सः अद्भुतानि दृश्यानि, दिव्यभवनानि, अप्सरसाम् सदृशाः स्त्रियः अपश्यत्। तत्र च अन्यत्र च, सः पितामहादीनां कीर्तिं श्रुतवान्—या श्रीकृष्णस्य महिमानं प्रकाशयति। स्वयम् अश्वत्थामनः अग्निबाणात् रक्षितः, वृष्णिपाण्डवयोः स्नेहः, केशवभक्ति च श्रुतवान्। सः तेषु अत्यन्तं सन्तुष्टः, आनन्दपूर्णदृष्ट्या, उदारहृदयः, वस्त्राणि, मणिमाल्यादीनि, धनं च वितरति। श्रीविष्णुपादाभ्यां भक्तः राजा पाण्डवान् स्नेहपूर्वकं सेवते—रथी, सहचारी, परिचारकः, मित्रम्, दूतः, वीरासनसहचारी, अनुगामी, स्तुतिकर्ता, प्रणामकर्ता च सन्, जगत् विष्णुपादे नमयति। सः स्वपितृपादानां आचारान् प्रतिदिनं अनुसरन्, तत्रैव, अद्भुतं किञ्चिद् घटितम्—शृणु यथाऽहम् वर्णयामि। धर्मः एकपादेन चरन्, पृथिवीं छायाहीनां, वत्सवियुक्तां गोमिव रुदतीं अपश्यत्, ताम् पप्रच्छ। धर्मः उवाच—सुभगे, सर्वं कुशलम् वा? किम् त्वं क्षीणवर्णा, कृशा च दृश्यसे? अन्तः दुःखम् अभिमन्ये—दूरस्थबान्धवाय वा शोकमुपैषि, मातः? अङ्गवियोगाय, पापकृत् द्वारा ग्रस्यमानाय, देवदत्तहविष्यहरणाय, वा इन्द्रस्य वृष्टिविरामाय जनानां दुःखाय शोकमुपैषि? अनाथस्त्रीबालकानां पापजनैः पीडनाय, वा वाणीदेव्याः ब्राह्मणेषु भ्रष्टाय, वा क्षत्रियवंशस्य पतनाय, अनार्यराजैः कुलपतनाय वा? कलिना पीडितक्षत्रियकुलाय, वा तैः भग्नराज्याय, वा जनानां आहारपानवासस्नानार्थं विचरन्ति, जीविकाविघ्नाय वा शोकः? मातः, हरिः पृथिवीभारहरणाय अवतरन्, तस्य कर्म स्मरन्ति, सः च गतः, तव मोचनं विलम्बितम् इति शोकः? मम दुःखस्य मूलम् वद, येन त्वं पीडिता; देवपूज्यश्रीः कालेन, बलिष्ठेन, हृतः वा? पृथिवी उवाच—भवान् यत् पृच्छति, तत् सर्वम् जानासि, धर्मः; त्वं चतुर्वर्ण्यस्य सुखहेतुपादाः धारयसि। सत्यं, शौचं, दया, क्षमा, त्यागः, तुष्टिः, सरलता, शान्तिः, दमः, तपः, समता, सहिष्णुता, निवृत्तिः, विद्याः— ज्ञानं, वैराग्यं, ऐश्वर्यम्, वीर्यम्, तेजः, बलम्, स्मृतिः, स्वातन्त्र्यम्, कौशलम्, सौन्दर्यम्, धैर्यम्, सौम्यता— साहसम्, विनयः, सदाचारः, धैर्यं, उत्साहः, बलम्, श्रीः, गम्भीरता, स्थैर्यम्, श्रद्धा, कीर्तिः, मानः, अभिमानरहितम्— एतानि अन्यानि च गुणराशयः, धर्म, सदैव तव निवसन्ति; महत्त्वकामाः तान् त्वयि अन्विष्यन्ति, न तानि क्षीयन्ते। अतः, अहम् अधुनाऽपि शोकं वहामि, श्रीनिवासस्य अनुपस्थित्याः, सर्वगुणाधारस्य, कलिपापदृष्ट्या पीडितस्य लोकस्य। स्वस्य, तव, श्रेष्ठराजन्, देवतानां, पितृणां, ऋषीणां, सतां, चतुर्वर्ण्याश्रमाणां च शोकं वहामि। ब्रह्मादयः केवलं कटाक्षलाभाय तपः कुर्वन्ति, भगवति समर्पिताः; सा श्रीः अपि, पद्मवनं त्यक्त्वा, भगवत्पादधूलिं, शुभचिह्नांकितां, प्रेम्णा पूजयति। मम भूमिः भगवतः पदचिह्नैः—पद्म, वज्र, अंकुश, ध्वजादिभिः शोभिता—आलङ्कृता; तथापि, भगवतः अनुग्रहं न लब्धवती; अन्ते, सः माम् त्यक्तवान्, लोकाः अपि तिरस्कृत्य त्यक्तवन्तः। सः स्वबलात्, असह्यभारं—शतशः असुरराजसेनान्—अपाकृत्य, तव, धर्म, क्षीणस्थायिन्याः भूमेः, स्वबलं स्थापयन्, यदुवंशं रम्यरूपैः हर्षितवान्। कः भगवत्प्रेमविलासात्, उज्ज्वलस्मितात्, मधुरवाक्यैः, स्थिरानपि मधुकरीन् च मोहितवान्, तस्य वियोगं सहेत्? तस्य शुभचिह्नांकितपादधूलिः मम कण्ठे कम्पं जनयति। इत्येवं धर्मपृथिव्यौ संवादं कुर्वन्तौ, तस्मिन्नेव काले, राजर्षिः पारिक्षित् पूर्वसारस्वतीतीरे आगतः। नमः ते भगवन्, पुरुषोत्तम, महात्मन्, सर्वाश्रय, सर्वकारण, परे, परात्मन्। नमः ते ज्ञानविज्ञाननिधये, पराय, अनन्तवीर्याय, निर्गुणाय, अव्ययाय, अस्मदधिष्ठानाय। नमः कालाय, कालबीजाय, कालविभागसाक्षिणे, विश्वाय, सर्वाधिपाय, जगत्कर्त्रे, जगत्कारणाय। नमः तत्त्वमूलाय, इन्द्रियप्राणमनोबुद्धिवृत्त्यात्मने, अन्तरनुभूताय, त्रिगुणाभिमानावृताय। नमः अनन्ताय, सूक्ष्माय, अचलाय, सर्वज्ञाय, सर्वमतानुगुणाय, वाच्यावाच्यशक्तये। नमः प्रमाणमूलाय, ऋषये, शास्त्रप्रवर्तकाय, कर्मनिवृत्तिपथाय, वेदाय, पुनः पुनः नमः। नमः कृष्णाय, रामाय, वासुदेवाय, प्रद्युम्नाय, अनिरुद्धाय, सात्वतानां पतये। नमः गुणदीपाय, गुणावृताय, गुणकर्मदर्शिने, गुणद्रष्ट्रे, अन्तरात्मने। नमः अव्यक्तक्रीडाय, व्यक्तसंपूर्णाय, हृषीकेशाय, मुनये, मौनव्रताय। नमः उभयमार्गवेदिने, सर्वदर्शिने, अव्यक्तव्यक्तस्वरूपाय, सर्वस्य द्रष्ट्रे, कारणाय च।