संसारे मृत्युः यावत् स्थिता न भविष्यति, तावत् कोऽपि न म्रियते। अतः महर्षयः भगवन्तं हरिं आह्वयन्ति, यदर्थं लोकाः हरिकथामृतं पिबन्तु। कलौ तु जनाः मन्दाः, अल्पबुद्धयः, अल्पायुषः च; रात्रयः निद्रया, दिवसाः व्यर्थकर्मणा व्यतीतानि। सूतः उवाच—कुरुक्षेत्रे निवसन् परिक्षित् वीर्यवान् धनुर्धरः, कलिः राज्यं प्रविष्टः इति दुःखजनकं वार्तां श्रुत्वा, स्वं धनुः आदाय। सः श्यामवर्णाश्वैः युक्तं सिंहध्वजं रथं समारुह्य, रथाश्वगजपदातिसैन्येन परिवृतः, दिशो विजयाय प्रस्थितः। सः भद्राश्वं, केतुमालं, भारतं, उत्तरकुरून्, किम्पुरुषादीन् च विजित्य, तेषां करं संगृहीतवान्। नगराणि, वनानि, शुद्धसलिलनद्यो, देवोपमजनाः, रम्यरूपा महिलाः च तेन विजिताः। धनञ्जयः अद्भुतानि दृश्यानि, दिव्यवेश्मानि, अप्सरःसदृशीः स्त्रियः अपश्यत्। तत्र तत्र च, सः स्वपितृपितामहाणां यशः श्रुतवान्, यत्र कृष्णस्य महिमा प्रकाश्यते। स्वयं अश्वत्थामनः अग्न्यस्त्रात् रक्षितः, वृष्णिपाण्डवयोः स्नेहः, केशवे भक्तिः च श्रुतवान्। सः तेषां प्रसन्नः, हर्षविस्तृतनेत्रः, बहु धनं, वस्त्रं, हारं च दत्तवान्। सः विष्णुपादकमलभक्तः, पाण्डवान् स्नेहपूर्वकं सेवते—रथी, सखः, परिचारकः, मित्रः, दूतः, वीरासनसहचारी, अनुगामी, स्तुतिकारी, नमस्कारी च; एवं लोकं विष्णुपादे नतं करोति। एवं सः पूर्वजाचारं अनुगच्छन्, प्रतिदिनं तत्र, अद्भुतं कार्यं समीपे अभवत्—तत् शृणु। धर्मः एकपादेन गच्छन्, पृथिवीं छायाहीनां, बाष्पपूर्णां, वत्सवियुक्तां गोवत् विलपन्तीं अपश्यत्, तां च पप्रच्छ। धर्मः उवाच—सुभगे, सर्वं कुशलं वा? त्वं किम् शुष्कवर्णा, कृशा च दृश्यसे? अन्तः दुःखं पश्यामि—किम् दूरस्थस्य बन्धोः शोकं वहसि, मातः? किम् भग्नाङ्गस्य शोकः, दुष्टैः ग्रस्तस्य वा, यज्ञभागहरितदेवानां वा, लोकस्य वा, यतो वृष्टिः इन्द्रेण न दीयते? किम् स्त्रीबालानाम् अनाथानाम्, भूमौ दुष्टैः पीडितानाम् शोकः? वा, वाणीदेव्याः ब्राह्मणकुले भ्रष्टस्य, वा, क्षत्रियकुलस्य अधर्मराजैः पतितस्य? किम् कलिना पीडितक्षत्रियकुलस्य, वा, तैः नष्टराज्यस्य? वा, लोकस्य, यः अन्नपानवासस्नानार्थं इह तत्र विचरति, जीविकायाः विघ्नात्? वा, मातः, हरिणा कृतानि कर्माणि स्मरसी, यः अवतारं कृत्वा तव भारं हर्तुम् आगतः, सः विलम्बेन गतः, मोचनं विलम्बितम्? कथय, भूमे, दुःखस्य मूलम्—किम् तव सौभाग्यं, देवैः पूजितं, बलिनां बलिना कालेन हृतम्? भूमिः उवाच—त्वं धर्म, यत् पृच्छसि, सर्वं जानासि, यः सुखदायकं चतुर्पादं धारयसि। सत्यं, शौचं, दया, क्षमा, त्यागः, सन्तोषः, सरलता, शान्तिः, दमः, तपः, समता, सहिष्णुता, निवृत्तिः, विद्या—ज्ञानं, वैराग्यं, ऐश्वर्यं, वीर्यं, तेजः, बलं, स्मृति, स्वातन्त्र्यं, कौशलं, सौन्दर्यं, धैर्यं, सौम्यता—दृढता, विनयः, सदाचारः, सहनशक्ति, उत्साहः, बलं, श्रीः, गम्भीरता, स्थैर्यं, श्रद्धा, कीर्तिः, मानः, अभिमानरहितता—एते सर्वे गुणाः, अन्ये च, त्वयि नित्यं वसन्ति; महत्त्वेच्छवः तान् त्वत्तः इच्छन्ति, ते त्वयि न क्षीयन्ते। अतः अहं शोकाकुला, श्रीनिवासस्य वियोगात्, सर्वगुणाधारस्य, कलिदृष्टिपापेन पीडिता। आत्मनः, तव, श्रेष्ठराज्ञः, देवतानां, पितृणां, ऋषीणां, साधूनां, वर्णाश्रमाणां च शोकं करोमि। ब्रह्मादयः अपि, केवलं कटाक्षलाभाय, घोरं तपः कृत्वा, भगवतः शरणं गताः; सा श्रीः अपि, स्वं पद्मवनं त्यक्त्वा, तस्य पादधूलिं, शुभचिह्नांकितां, प्रेम्णा पूजयति। मम सौभाग्यं, भगवत्पदचिह्नैः—पद्म, वज्र, अंकुश, ध्वज, अन्यैः—मण्डितैः भूषितम्; तथापि, तेन अनुग्रहम् न प्राप्तम्, अन्ते सः मां त्यक्तवान्, लोकाः अपि मां तिरस्कारं कृतवन्तः। सः स्वबलात् असह्यं भूमिभारं—शतशः असुरराजसैन्यं—अपाकृत्य, त्वां धर्मं, दुर्बलस्थं, स्वबलस्थं कृतवान्, यदुवंशं रम्यरूपेण सुखितवान्। कः परमात्मनः वियोगं सहेत्, यस्य कटाक्षैः, स्फुरत्स्मितैः, मधुरवाक्यैः, स्थिराणि अपि मधुकरीणि हृतानि; तस्य पादधूलिः शुभचिह्नितः मम हृदयम् कम्पयति। एवं भूमिधर्मयोः संवादे, तस्मिन् काले, राजर्षिः परिक्षित् पूर्वसारस्वतीतीरे आगतः। नमः ते भगवन्, परमात्मन्, महात्मन्, सर्वभूतालय, सर्वकारण, निर्गुण, परमात्मन्। ज्ञानविज्ञाननिधये, निर्गुणाय, अनन्तशक्तये, अव्यक्ताय, अचलाय, अस्मै नमः। कालाय, कालबीजाय, कालविभागसाक्षिणे, विश्वरूपाय, सर्वनियन्त्रे, विश्वसृजे, कारणाय नमः। भूतानि, इन्द्रियाणि, प्राणः, मनः, बुद्धिः, चित्तम्, आत्मा—यः अन्तः अनुभूयते, गुणसम्बन्धेन गुप्तः—तस्मै नमः। अनन्ताय, सूक्ष्माय, अच्युताय, सर्वज्ञाय, सर्वदर्शिन्याय, वाच्यावाच्यशक्तये नमः। सर्वप्रमाणमूलाय, ऋषये, शास्त्रस्रोतसे, कर्मसंन्यासमार्गाय, वेदाय पुनः पुनः नमः। कृष्णाय, रामाय, वसुदेवपुत्राय, प्रद्युम्नाय, अनिरुद्धाय, सात्वतानां पतये नमः। गुणदीपाय, गुणच्छन्नाय, गुणकर्मदर्शिने, गुणात्मने नमः। अव्यक्तविहारे, व्यक्तसंपूर्णे, हृषीकेशाय, मुनये, मौनिन्याय नमः।