शौनकः उवाच—हे भगवन्! किं कारणं यत् नृपः विजिगीषया कलीं निगृह्य तं बन्धनं चकार? सः कः शूद्रः राजचिह्नधारी यः धेनुं पादेन ताडयामास? यदि तत् कृष्णकथासम्बद्धं भवति, तर्हि कृपया विस्तरशः कथय। अन्यथा, भगवत्पादाम्बुजमधुर्यरसास्वादनरतानां साधूनां किमन्यैः व्यर्थप्रलापैः, ये केवलं आयुषः व्यर्थनाशाय भवन्ति? हे सौम्य! मर्त्येषु अल्पायुषः अमृतत्वकामिषु भगवानेव मृत्युरूपेण अत्र महर्षिणा शमिकेन आहूतः। यावत् मृत्युः अत्र स्थितः, तावत् कश्चन न म्रियते; अतः महर्षिभिः सः आहूतः। धन्यं मनुष्यलोकं, यत्र हरिचरितामृतं पातव्यम्! कलौ ह्यस्मिन्मानवाः मन्दाः, मन्दमतयः, अल्पायुश्च; रात्रौ निद्रया, दिवा व्यर्थकर्मणा कालं नयन्ति। एवं सति, सूतः उवाच—कुरुक्षेत्रे निवसन् परिक्षित् वीर्यशाली धनुर्धरः कलीः स्वराज्ये प्रविष्टमिति अप्रियमाख्यानं शृत्वा धनुः समादत्त। सः श्यामैः हयैः युक्ते, सिंहध्वजशोभिते, सुविभूषिते रथे आरूढः, स्वचमूना—रथाश्वगजपत्तिभिः परिवृतः—दिग्विजयाय निर्ययौ। सः भद्राश्वं, केतुमालं, भारतम्, उत्तरकुरून्, किम्पुरुषादीन् च विजित्य, तेषां करान् समाहरत्। नगराणि, वनानि, शुद्धजलानद्यः, देवतुल्यान् नरान्, रमणीयाङ्गनाश्च निर्जित्य, धनञ्जयः अदृष्टपूर्वाणि अद्भुतानि, दिव्यगृहानि, अप्सरसामिव स्त्रीणां सौन्दर्यं च अपश्यत्। तत्र तत्र च स्वपितॄणां पुण्यकीर्तयः श्रुत्वा, येषां स्तुत्यै कृष्णमहिमान् प्रकाशते। स्वयमेव च अश्वत्थाम्नः ब्रह्मास्त्रविपत्तेः मोक्षं, वृष्णिपाण्डवयोः स्नेहं, केशवभक्तिं च श्रुत्वा हृष्टः, विशाललोचनः, उदारात्मा, तान् धनवस्त्रहारादिभिः सन्तोष्य महतीं तुष्टिं ददौ। सः राजा विष्णुपादार्चनरतः, पाण्डवान् स्नेहेन सेवते—रथ्यर्थे, सख्ये, परिचर्यायाम्, दूतकृत्ये, वीरासनसहवासे, अनुसरणे, स्तुतौ, नमस्कारे च—एवं जगत् विष्णवे नमयति। एवं स्वपूर्वजाचार्यनियमं प्रतिदिनं पालयन्, सः नृपः किञ्चिद् अद्भुतं समीपे अभवत्—तद् शृणुत। धर्मः एकपादगतः, छायाहीनां, वत्सवियोगशोकदुःखितां धरणीं धेनुरूपिणीं विलपन्तीं दृष्ट्वा पप्रच्छ। धर्मः उवाच—सुभगे! कच्चित् सर्वं कुशलं? किं त्वं कृशा, क्लान्ता, शुष्कवदना दृश्यसे? अन्तः किंचित् दुःखं पश्यामि; किं दूरस्थबन्धोः शोकं वहसि, अम्ब? किं त्वं भग्नाङ्गस्य, स्वस्य वा दुष्टैः उपभुज्यमानत्वात् शोचसि? किं वा तेषां देवतानां येषां हविर्भागाः अपहृताः? किं वा प्रजाः, येषां वृष्टिः इन्द्रेण न दीयते? किं स्त्रीबालानां अनाथानां पृथिव्यां क्रूरैः नरैः पीड्यमानानां दुःखेन शोचसि? किं वा वाग्देव्याः ब्राह्मणकुले दूषितायाः, वा कुलधर्मस्य अधर्मेण पतनात्? किं कलिना पीडितानां क्षत्रियकुलानां, वा तैः नष्टानां राज्यानां दुःखेन? किं वा ये जनाः अन्नपानवासस्नानार्जनाय इह तत्र विचरन्ति, तेषां जीविकाविघातेन? किं वा, अम्ब, तं हरिं स्मरसि, येन तव गुरुभारः हारितः, यः च सः स्वकृतं कार्यं कृत्वा अद्य गतः, तव विमोचनं विलम्बयन्? ब्रूहि, हे पृथिवि, किं दुःखकारणं, येन त्वं कष्टमापन्ना? किं तव सा सौभाग्यलक्ष्मीः, या सुरैः पूजिता, कालेन—बलिनां बलिना—हृता इति? पृथिव्युवाच—त्वं यानि पृच्छसि, तानि सर्वाणि वेत्सि, धर्मन्, यः चतुर्वर्गरूपैः पादैः सुखं वितनोषि। सत्यं, शौचं, दया, क्षमा, त्यागः, सन्तोषः, आर्जवम्, शमः, दमः, तपः, समता, तितिक्षा, उपशमः, विद्या— ज्ञानं, वैराग्यम्, ऐश्वर्यं, वीर्यम्, तेजः, बलम्, स्मृतिः, स्वातन्त्र्यम्, कौशलम्, शोभा, धैर्यम्, सौशील्यम्— धृतिः, नम्रता, सदाचारः, सहिष्णुता, उत्साहः, स्थैर्यम्, श्रीः, गम्भीरता, स्थैर्यम्, श्रद्धा, कीर्तिः, मानः, अमानिता— एतानि चान्यानि च पुण्यगुणसमूहाः त्वयि नित्यं वसन्ति, येषां प्राप्त्यै महान्तः प्रयत्नं कुर्वन्ति, तव ह्येते न कदापि क्षीयन्ते। अतोऽहं दुःखिता अस्मि, यतोऽद्य श्रीनिवासस्य, सर्वगुणनिधेः, सन्निधेः विहीना, कलीनृशंसदृष्ट्याऽपि पीडिता। अहं स्वात्मनः, तव, धर्मस्य, सुराणां, पितॄणां, ऋषीणां, साधूनां, वर्णाश्रमिणां च दुःखं स्मरामि। यस्य केवलया कटाक्षलाभाय ब्रह्मादयः अपि दीर्घं तपः कुर्वन्ति, सा एव लक्ष्मीः स्वपद्मवनं त्यक्त्वा, तस्य पादरजः, शुभलक्षणाङ्कितं, स्नेहेन सेवते। ममाङ्कं श्रीपदाङ्कैः—पद्मवज्राङ्कुशध्वजादिभिः शोभितैः—भूषितं दृष्ट्वा, अहं न तेन प्रीयमाणा, अन्ते स मां परित्यज्य जगदपि मां तिरस्कृत्य त्यक्तवती। स एव भगवान्, स्वशक्त्या असह्यभारं—शतशो दैत्यसेनान्यः—निहत्य, त्वां धर्मं च, च्युतां, हीनां च, स्वस्थाने स्थाप्य, यदुकुलं रमयन्, तेषां रूपाणि धारयामास। कः सहेत तस्मात् परमपुरुषात् विरहम्, यस्य स्नेहकुत्सितदृष्ट्या, स्फुरितस्मितया, मधुरभाषया, स्थिरमपि हृदयं मृदुकरोति, यस्य पादरजः शुभलक्षणैः स्पृष्ट्वा मम रोमाञ्चो जायते? एवं धर्मपृथिव्योः संवादे प्रवृत्ते, तस्मिन्नेव काले, पारिक्षित् राजा, राजर्षिः, सरस्वत्याः पूर्वदिशि समुपागमत्। नमः ते, भगवन्, महापुरुष, महात्मन्, सर्वाश्रय, सर्वकारण, परेन्द्रिय, परमात्मन्। नमः ज्ञानविज्ञाननिधये, पराय, अनन्तशक्तये, निर्गुणाय, स्थिराय, असंसारिणे। नमः कालाय, कालबीजाय, कालविभागसाक्षिणे, जगदात्मने, सर्वनियन्त्रे, विश्वसृष्टिकारणाय। नमः भूतेन्द्रियप्राणमनःबुद्ध्यन्तःकरणात्मने, स्वानुभूतये, गुणाभिव्यक्त्याच्छन्नाय। नमः अनन्ताय, सूक्ष्माय, अव्यक्ताय, सर्वज्ञाय, सर्वमतेषु समर्थाय, वाच्यावाच्यशक्तये। नमः प्रमाणमूलाय, मुनये, शास्त्रयोनिरे, कर्मन्यासनिर्णयपथे, वेदस्वरूपाय—पुनः पुनः नमः।