राजर्षिः परीक्षित् किल कुरुक्षेत्रे निवसन्, गङ्गातटे त्रिण्यश्वमेधयज्ञान् सम्यक् अनुष्ठाय, विपुलं दानं दत्वा, शारद्वतं पुरोहितं कृत्वा, यत्र देवाः अपि साक्षात् दृश्यन्ते स्म, धर्ममयम् उत्सवं चकार। एकदा तु सः महाबलः राजा दिशाविजये प्रवृत्तः, कालेः रूपधारिणं, शूद्रं खलु, राजालङ्कारयुक्तं, गाम् उष्ट्रं च पादेन ताडयन्तं ददर्श, तं च कालयं निर्बन्धेन जघान। एतस्मिन्नन्तरे शौनकः सुतं पप्रच्छ—"किं कारणं, भगवन्, यत् विजयायां राजा कालयं गृहीत्वा तं शूद्रं दण्डयामास? कोऽयं शूद्रः राजचिह्नैः भूषितः, यः गाम् पादेन ताडयति? यदि श्रीकृष्णकथासम्बद्धं भवति, तर्हि कृपया विस्तरेण वद। अन्यथा तु भगवत्पादाम्बुजमधुर्यरसास्वादनपराणां साधूनां, निरर्थकप्रलापाः केवलं आयुः व्यर्थयन्ति, न तु श्रेयः साधयन्ति।" "अहो सौम्य," इति पुनः शौनकः, "मर्त्यानां अल्पायुषां चिरंजीवितकामिनां कृते, भगवान् मृत्युरिव, शमिकमुनिना अत्र आहूतः। यावत् मृत्युः अत्र तिष्ठति, तावत् कोऽपि म्रियते न; अतः महर्षिभिः सः आहूतः। भोः, हरिचरितामृतं लोकेषु पातव्यम्!" "कलौ युगे तु जनाः मन्दाः, मन्दमतयः, अल्पायुषः, रात्रौ निद्रया, दिवा तु व्यर्थकर्मभिः कालं नयन्ति।" सूत उवाच—यदा परीक्षित् कुरुप्रदेशे स्थितः, कलिः स्वराज्यं समाविशत् इति दुःखदं वार्तां श्रुत्वा, सः शूरधन्वा धनुः आदाय, स्वर्णरथं कृष्णाश्वयुक्तं सिंहध्वजं समारुह्य, रथाश्वगजपदातिसङ्घेन परिवृतः, दिशो विजयाय प्रस्थितः। सः भद्राश्वं, केतुमालं, भारतम्, उत्तरकुरून्, किम्पुरुषादीन् प्रदेशांश्च जिगाय, तेषां च करान् संगृह्य। नगराणि, वनानि, शुद्धसलिलनद्यः, देवोपमान् नरान्, रमणीयाङ्गनाश्च जेत्वा, धनञ्जयः पूर्वं कदापि अदृष्टानि अद्भुतानि, दिव्यगृहाणि, सुरसुन्दरीसदृशाः स्त्रियः अपश्यत्। तत्र तत्र च पाण्डवपर्वतानां पुण्यकीर्तयः श्रुत्वा, यत्र श्रीकृष्णस्य महिमा प्रकाश्यते स्म। स्वस्य अश्वत्थाम्नः अग्निबाणात् मोक्षस्य, वृष्णिपाण्डवयोः स्नेहस्य, केशवभक्तेः च श्रुत्वा, सः प्रमुदितः, विशाललोचनः, तान् धनवस्त्रहारादिभिः सन्तुष्टान् कृतवान्। सः राजा विष्णुपादार्चनपरः, पाण्डवान् स्नेहात् सेवते—रथी, सखा, पार्षदः, मित्रम्, दूतः, वीरासनसंयुक्तः, अनुयायी, स्तुतिपूर्वकं प्रणतिश्च सन्, जगत् विष्णुपादे नमयति। एवं पूर्वजानां आचारान् अनुसरन्, सः प्रतिदिनं प्रवृत्तः, अपि च, आश्चर्यजनकं किञ्चिद् अदूरात् अभवत्—शृणुत। धर्मः, एकपादगः, पृथिवीं छायाहीनां शोकविह्वलां वत्सवियुक्तधेनुवत् रुदतीं दृष्ट्वा, तां पप्रच्छ। "सुमधुरे, किं ते कुशलम्? किं त्वं कषायवर्णा, कृशा च दृश्यसे? अन्तर्गतम् दुःखम् अहं पश्यामि—किं दूरस्थबन्धून् स्मरन्ती शोकाकुला सि, मातः?" "किं त्वं स्वस्य भग्नाङ्गस्य शोकेन, पापैः ग्रस्यमानायाः दुःखेन, देवतानां हविर्भागहरणेन, वा प्रजासु इन्द्रेण वृष्ट्यागमनेन शोकिता सि? किं स्त्रीबालानां अनाथानां क्रूरैः जनैः पीडनम्, वा ब्राह्मणकुले भगवती वाणी दूषिता, वा कुलीनानां अधर्मेण पतनम्, कष्ट्रियकुलानां कलेन क्षतिः, वा राज्यनाशेन शोचसि? वा जनाः अन्नपानवासस्नानार्थं भ्रमन्तः, जीविकाविघातेन दुःखिता इति?" "वा, मातः, किं तव स्मरणं हर्याः कर्मणां, या तव भारहरणाय अवतीर्णः, सः तु गतः, तव मोक्षं विलम्बयन्? ब्रूहि, पृथिवि, किम् दुःखमूलं, येन त्वं क्लिश्यसे? तव भाग्यं देवोपासितं, कालः, बलवतां बलवान्, हरति इति?" पृथिवी उवाच—"त्वमेव, धर्म, यत् पृच्छसि, तत् सर्वं जानासि, त्वमेव हि सुखदायकानां चतुर् पादान् धारयसि। सत्यं, शौचं, दया, क्षान्तिः, त्यागः, सन्तोषः, आर्जवम्, शमः, दमः, तपः, समता, तितिक्षा, निवृत्तिः, विद्या—एतानि चान्ये च गुणाः सदा त्वयि वसन्ति, यः श्रीकामः, तेषां त्वयि न कदापि क्षयो भवति।" "अहं तु अधुना शोचामि, श्रीनिवासस्य, सर्वगुणनिधेः, सन्निधेः वियुक्ता, कलेः पापदृष्ट्या पीडिता च। अहं स्वस्य, तव, श्रेष्ठराजन्, देवतानां, पितॄणां, ऋषीणां, साधूनां, वर्णाश्रमाणां च शोकं वहामि।" "ब्रह्मादयः अपि केवलं कटाक्षमपि लब्धुम् अतितीव्राणि तपांसि कुर्वन्ति, येन लक्ष्मीः अपि स्वं कमलवनं परित्यज्य, तस्य पादधूलिं शुभलक्षणां प्रेम्णा सेवते। अहं तु तस्य पादाङ्कितया महिम्ना विभूषिता, तथापि सः अन्ते मां परित्यज्य, लोकैः अपि तिरस्कृता अभवम्।" "यः स्वबलात् मम गुरुभारं—नृपदैत्यानां शतानी च—अपनयित्वा, त्वां च, हीनां चलां च, स्वस्थाने स्थापयन्, यदुकुलं रम्यरूपैः तोषयामास। को वा तस्य परमात्मनः वियोगं सहेत, यस्य कटाक्षस्मितलालितवचनैः अपि मधुपाः स्थैर्यं न लभन्ते, यस्य पादधूलिः शुभचिह्नाङ्किता मम रोमाञ्चं जनयति?" एवं पृथिवीधर्मयोः संवादे प्रवृत्ते, तस्मिन्नेव काले, परीक्षित् महाराजः, राजर्षिः, पूर्वसारेस्वत्याः तटे समुपागमत्। "नमः ते, भगवन्, पुरुषोत्तम, महात्मन्, सर्वनिवास, सर्वोत्पत्ते, परात्पर, परमात्मन्। नमः ज्ञानविज्ञाननिधये, पराय, अनन्तशक्तये, निर्गुणाय, अविकाराय, असंसारिणे। कालाय, कालहेतवे, कालविभागसाक्षिणे, विश्वरूपाय, सर्वदृशे, विश्वकर्त्रे, कारणाय च नमः।" "पञ्चभूतइन्द्रियप्राणमनसां बुद्ध्यहङ्कारात्मने, स्वानुभववेद्याय, गुणाभिमानगुप्ताय च, नमः।