राजर्षिः परीक्षित् उत्तरा-पुत्र्याः इरावत्याः पाणिं गृहीत्वा तस्यां जनमेजयादीन् चत्वारः पुत्रान् उत्पादयामास। सः गङ्गातटे त्रिणि अश्वमेध-यज्ञान् अशारद्वत-ऋत्विजा सहितः कृतवान्, यत्र देवाः अपि दृश्यन्त इति, विपुलानि दानानि च अददात्। कदाचित् दिशाविजये प्रवृत्तः स वीरराजा कलिम् अपश्यत्—सः शूद्रः, राजलिङ्गधारी, गवां चर्षणं च पादेन ताडयन् विवर्तते स्म। तदा शौनकः पप्रच्छ—"कस्मात् राजा विजयायाम् अस्मिन्काले कलिं गृहीतवान्? कः सः शूद्रः राजचिह्नधारी या गौः पादेन ताडिता? यदि एषः कृष्णकथासम्बद्धः, तर्हि अस्माकं ब्रूहि, भगवन्। अन्यथा भगवत्पादाम्बुज-रसास्वादने रतानां फलहीनाः कथाः किम्? ताः केवलं आयुषः व्यर्थनाशाय भवन्ति। अहो सौम्य, मृत्युम् इच्छन्तः अल्पायुषः जनाः अमृतत्वाय यत्रायमृषिः शमिकः मृत्युम् आहूतवान्, तत्रान्यत् किं प्रयोजनम्? मृत्युः यावत् अत्र तिष्ठति, तावत् कश्चन न म्रियते; अतो महर्षिभिः सः आहूतः। हन्त, हरिचरितामृतं पिबामो मानवेषु। कलौ ह्ययं जनः मन्दः मन्दमतयोऽल्पायुषः, रात्रौ निद्रया, दिवा व्यर्थकर्मणा कालं नयन्ति। एवं सुतः उवाच—यदा कुरुक्षेत्रे निवसन् परीक्षित् राजा श्रुतवान् यः कलिः तस्य राज्ये प्रविष्टः, सः धनुर्गृह्य, स्यन्दनं शुभ्रं कृष्णयुतं सिंहध्वजं समारुह्य, रथाश्वगजपदातिसंघैः परिवृतः, दिशः जिगाय। भद्राश्वं केतुमालं भारतं उत्तरकुरून् किम्पुरुषादीन् च विजित्य, तेषां करं संग्रह्य, नगरवनानि, शुद्धसलिलनद्यः, देवोपमपुरुषान्, सुशोभनाङ्गनाश्च अपि विजिग्ये। धनञ्जयः तत्र तत्र अदृष्टपूर्वाणि अद्भुतानि ददर्श—शोभनानि गृहाणि, सुराङ्गनासदृशाः नारीश्च। तत्र च अन्यत्र च पाण्डवपितामहानां कीर्तयन्तः पुण्यश्लोकाः श्रूयमाणा बभूवुः, यत्र श्रीकृष्णस्य महिमा प्रकटिता। स्वयम् अपि सः अश्वत्थाम्नोऽस्त्रात् मोक्षं, वृष्णिपाण्डवयोः स्नेहं, केशवभक्तिं च श्रुत्वा, तैः प्रमुदितः, विशाललोचनः, तान् बहुधा वित्तवस्त्रहारैः सन्तोषयामास। स राजा विष्णुपादोपासकः, पाण्डवान् स्नेहेन सेवते—सारथिः, सखाः, दूतः, सभृत्यः, वीरासनसहायः, अनुयायी, स्तौतृ, प्रणतः च, येन विश्वं विष्णवे नमति। एवं पूर्वजानुवृत्तिं दिनदिनं अनुवर्तमाने तस्मिन्, न किञ्चिद् दूरम् अद्भुतं घटितम्—तद् शृणुत। एतस्मिन्नन्तरे धर्मः एकपादगामी पृथ्वीं छायालाघवां वत्सवियुक्तां धेन्वमिव रुदतीं दृष्ट्वा पप्रच्छ। "सुभगे, कच्चित् सर्वं कुशलम्? किं त्वं कृशा शुष्यसि? अन्तर्गतम् दुःखं पश्यामि—दूरस्थबन्धुशोकः वा ते किञ्चिदस्ति?" "अङ्गच्छेदशोकः, दुष्टैः ग्रस्यमानत्वम्, यज्ञभागहरणेन देवशोकः, इन्द्रेण वृष्ट्यभावः, रक्षाहीनस्त्रीबालशोकः, ब्राह्मणेषु भगवतीवाणीविपर्यासः, अधर्मेण नष्टकुलशोकः, कलिना पीडितक्षत्रियशोकः, देशनाशशोकः, अन्नपानवासस्नानार्थिभिः विह्वलजनशोकः, वा हरिविनिर्गमशोकः, किं शोककारणम्?" "किं त्वं तद् सर्वम् स्मरस्येव, यत् हरिः स्वकर्मणा भारं हरन् गतः, तव मोक्षः विलम्बितः?" "किं तव दुःखस्य मूलं, यत् त्वं भग्नश्रीः, देवानां पूज्या, समयेन हृता?" पृथ्वी उवाच—"धर्मन्, त्वमेव सर्वं जानासि; त्वयि तु यः चतुर्विधः पादः स्थिता, स एव लोकमङ्गलाय। सत्यं शौचं दया क्षान्तिः त्यागः सन्तोष आर्जवम्। शमः दमः तपः समता तितिक्षा उपरति विद्या— ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृतिः। स्वातन्त्र्यं कौशलं श्रीश्च धैर्यं मृदुता— धृतिर्नयः शीलं क्षमा उत्साहः बलं श्रियम्। गम्भीरता स्थैर्यं श्रद्धा कीर्तिः यशः अमानिता— एतानि चान्ये च गुणाः त्वयि नित्यं वसन्ति, येषां महत्त्वमिच्छन्ति, ते तव न कदापि क्षीयन्ते। अतः अहं शोकं वहामि—श्रीनिवासस्य सर्वगुणनिधेः अदर्शनात्, कलिदृष्ट्या च पीडिता। मम तव च, श्रेष्ठराजन्, देवानां, पितॄणां, ऋषीणां, साधूनां, वर्णाश्रमाणां च शोकं वहामि। ब्रह्मादयः अपि केवलं कटाक्षं प्रार्थयन्तः, भगवतः शरणं कृत्वा तपः कुर्वन्ति; सा एव श्रीः स्वस्थानं त्यक्त्वा, तस्य पादधूलिं प्रेम्णा सेवते। ममाङ्गानि श्रीपदचिह्नैः—पद्मवज्राङ्कुशध्वजादिभिः—शोभितानि आसन्; तथापि तेन न प्रियं प्राप्तवती, अन्ते तेन त्यक्ता, लोकैः अपि उपेक्षिता। स एव भगवान् स्वशक्त्या मम दुर्निवार्यं भारं—नृपदस्युशतानि—अपानेयत्, त्वां च चञ्चलां स्वस्थाने स्थाप्य, यदुवंशं रमयन्, तेषु रमणीयरूपधारिणः। कः तं पुरुषं विना स्थितुं क्षमेत, यस्य स्नेहदृष्टिपातैः, स्मितैः, मधुरवाक्यैः, स्थिरा अपि मधुकरीणां बुद्धिः अपह्रियते, यस्य पादधूलिः स्पर्शेण मम रोमाञ्चं जनयति?" एवमेतयोः संवादे प्रवृत्ते, तस्मिन्नेव काले परीक्षित् राजा, राजर्षिः, सरस्वत्याः पूर्वतटे आगमत्। नमः परमात्मने, महात्मने, सर्वाश्रयाय, सर्वोत्पत्तये, पराय, परमात्मने। नमः विज्ञानविज्ञाननिधये, अनन्तशक्तये, निर्गुणाय, अव्यक्ताय, अक्षराय। नमः कालाय, कालकारणाय, कालविभागसाक्षिणे, विश्वाय, नियन्त्रे, विश्वसृजे, कारणाय।