तस्मिन्नन्तरे, द्रौपदी स्वपत्यूनां वैराग्यं ज्ञात्वा, भगवतः श्रीवासुदेवस्य चरणारविन्दे मनः सम्प्रतिष्ठ्य, तमेव परमं पदमन्वगच्छत्। एतद् पाण्डुपुत्राणां प्रयाणकथाम् यः श्रद्धया शृणोति, स धर्म्यां पुण्यां शुभदां कथां श्रुत्वा, हरौ भक्तिं परमां सिद्धिं च लभते। अथ सूतः उवाच—ततः परिक्षित् महाभागवतः, ब्राह्मणश्रेष्ठैः उपदिष्टमार्गेण पृथिवीं पालयामास, यथा प्राज्ञः जनकः नवजातं शिशुं पालयेत्। स उत्तराजायायाः इरावत्याः परिणीतः, तस्यां जनमेजयादीन् चत्वारः पुत्रान् जनयामास। स गङ्गातटे त्रिण्यश्वमेधयज्ञान् चकार, येषु शारद्वत आचार्यः आसीत्, यत्र देवाः अपि दृश्यन्ते स्म; स च महादानानि अदत्त। कदाचित् दिशो विजित्य, वीरः राजा कलीं निगृह्य जग्राह, स च राजा इव वेशं कृत्वा, शूद्रः वास्तवतो, धेनुं च वृषभं च पादेन तुदति स्म। तदा शौनकः प्रष्टुम् आरब्धः—किं कारणं कलीं राजा विजित्य निगृह्य? कोऽयं शूद्रः राजलक्षणैः युक्तः, यो धेनुं पादेन तुदति? यदि एषा कथा कृष्णकथासम्बद्धा, तर्हि नो ब्रूहि, भगवन्। अन्यथा, ये भगवत्पादाम्बुजरसस्य आस्वादने रता, तेषां निरर्थककथाः किमर्थं? ताः केवलं आयुष्यं नयन्ति। मर्त्यानां क्षणभङ्गुरजीवितानां अमृतत्वकामिनां च, भगवान्मृत्युरिव, शमिकमुनिना आहूतः। यावत् मृ्त्युर्हि अत्र तिष्ठति, तावत् कश्चन न म्रियते; अतः महर्षिभिः स भगवान् आहूतः। हन्त, लोके हरिलीलामृतं पिबामः। अत्र कलेर्वये जनाः मन्दाः, मन्दमतयः, अल्पायुषः; रात्रयः निद्रया, दिवसा व्यर्थकर्मणा गच्छन्ति। सूतः उवाच—कुरुपुरी निवसन् परिक्षित्, यदा कलेः प्रवेशं राज्ये अप्रियवार्तां श्रुत्वा, धनुष्यम् आदत्त। स नीलाश्वयुक्तं सिंहध्वजं सुविभूषितं रथं समारुह्य, रथाश्वगजपत्तिसमेतः, दिशो विजेतुं प्रस्थितः। स भद्राश्वं केतुमालं भारतं, उत्तरकुरून् किम्पुरुषादीन् च विजित्य, तेषां करं संगृह्य, नगरवननदीः, शुद्धजलाः, देवोपमान् नरान्, रमणीयाङ्गनाश्च विजित्य। तत्र तत्र धनञ्जयः अदृष्टपूर्वाणि अद्भुतानि, दिव्यानि निवेशनानि, सुरनारीसमाः स्त्रियः च दृष्टवान्। स सर्वत्र स्वपितामहानां यशः श्रुत्वा, यत्र कृष्णस्य महिमानं प्रकाशयन्ति स्म। स्वयम् अश्वत्थाम्नः ब्रह्मास्त्रात् रक्षां, वृष्णिपाण्डवयोः स्नेहम्, केशवभक्तिं च श्रुत्वा, स हृष्टमानसः, प्रीत्या विशाललोचनः, तान् जनान् बहुधा धनवस्त्रहारैः सम्पूज्य। स राजा विष्णुपादपद्मभक्तः, पाण्डवान् स्नेहपूर्वकं सेवते—कदा चित् सारथिः, कदा मित्रं, कदा दूतः, कदा सहधर्मचारी, कदा स्तुतिपूर्वकं प्रणमन्, एवं लोके विष्णुपादप्रणामं जनयति। एवं पूर्वजानां मार्गं अनुवर्तमाने तस्मिन् नृपे, एकदा अद्भुतं किञ्चिद् दूरदेशे समजायत; तद्वृत्तान्तं शृणुत। धर्मः एकपादेन चरन्, पृथिवीं छायालघुतां, बाष्पपूर्णलोचनां, वत्सवियोगिनीं धेनुमिव विलपन्तीं दृष्ट्वा, ताम् अपृच्छत्। स उवाच—"सुमुखि, कच्चित् सर्वं कुशलं? किं त्वं क्षामारूपा, शुष्कवदना दृश्यसे? अन्तरात्मनि दुःखं पश्यामि; किं दूरस्थस्य बान्धवस्य शोकं वहसि, अम्ब?" "किं त्वं स्वाङ्गवियोगात्, दुष्टैः भक्ष्यमाणत्वात्, देवेषु हविर्हरणात्, जनानां वृष्ट्यभावात्, स्त्रीबालानां रक्षाभावात्, ब्राह्मणेषु वाङ्मयस्य पतनात्, क्षत्रियकुलानां पतनात्, जनपदविनाशात्, अन्नपानवसनस्नानार्थिनां जनानां च विह्वलत्वात्, दुःखिता?" "वा, त्वं हरिणा कृतानि कर्माणि स्मरन्ती, यः तव भारं हारयितुम् अवतीर्णः, स च गतः, तस्य विरहात् विलपसि किम्? किं वा, त्वां पीडयति कः शोकमूलः? त्वदीयं सौभाग्यं, यद् सुरैः पूज्यते, किं कालः सर्वबलवान् हृतवान्?" पृथिव्युवाच—"भगवन्, त्वमेव पृष्टं सर्वं जानासि, त्वं हि तस्याः चतुर्वर्ण्यस्य सुखस्य चतुर्भुजः आधारः। सत्यं, शौचं, दया, क्षमा, त्यागः, सन्तोषः, सरलता, शमः, दमः, तपः, समता, तितिक्षा, निवृत्तिः, विद्या, विवेकः, वैराग्यम्, ऐश्वर्यम्, वीर्यम्, तेजः, स्मृतिः, स्वातन्त्र्यम्, कौशलम्, सौन्दर्यम्, साहसम्, मृदुत्वम्, धैर्यम्, नम्रता, सदाचारः, सहनशीलता, उत्साहः, बलम्, श्रीः, गाम्भीर्यम्, स्थैर्यम्, श्रद्धा, कीर्तिः, यशः, अमानित्वम्—एतानि सर्वाणि, अन्यानि च महागुणाः, त्वयि नित्यं वसन्ति। महान्तः तान् प्रार्थयन्ति, ते त्वयि न कदापि क्षीयन्ते।" "अतः अहं शोकं वहामि, श्रीनिवासस्य साक्षात् गुणनिधेः विवेकनिधेः सन्निधेः हीनत्वात्, कलेः पापदृष्ट्या पीडिता च। अहं स्वस्य, तव, राजर्षेः, देवतानां, पितॄणां, ऋषीणां, साधूनां, चतुर्वर्ण्याश्रमाणां च शोकं वहामि।" "यस्य केवलं कटाक्षलाभाय ब्रह्मादयः अपि घोरं तपोऽनुष्ठाय, श्रीः स्वं पद्मवनं परित्यज्य, तस्य पादरेणुम् अर्चयति; स भगवान्, यः पद्मवज्राङ्कुशध्वजाद्यङ्कितैः पदैः मां शोभितवान्, तेनापि नानुगृहीता, अन्ते त्यक्तास्मि, लोकैः अपि तिरस्कृता।" "स्वबलात् पृथिव्याः दुःसहं भारं—शतशः असुरराजसेनान्—अपनीय, त्वां च अस्थिरां स्थितिम् आत्मबलात् स्थापयित्वा, यदून् रमयन्, स भगवान् गतः। तस्य विरहं को सहेत? यस्य विलोकनस्मितवचनैः अपि स्थिरा अपि मधुपाः चञ्चलाः भवन्ति, तस्य पादरेणुना मम रोमाञ्चः जायते।" एवं धर्मपृथिव्योः संवादे प्रवर्तमाने, तस्मिन्नेव काले, पारिक्षितो राजा, राजर्षिः, पूर्वदिशि सरस्वत्याः तटे, तत्र समुपागतः।