विदुरः अपि प्रभासक्षेत्रे देहम् उत्सृज्य, स्वचित्तं श्रीकृष्णे समाहितवान्। पितृभिः सह तद्वैचित्र्येन एकीभूय, स्वं धाम प्राप। तस्मिन्नन्तरे, द्रौपदी अपि पतिषु वैराग्यं समालोक्य, मनः केवलं श्रीवासुदेव एव न्यधात्; स च परमं पदं प्राप। एतत् पाण्डुपुत्राणां प्रयाणकथां यः श्रद्धया शृणोति, सः परमपावनीं, शुभदां तां कथां शृण्वन्, हरौ भक्तिं, सिद्धिं च प्राप्नोति। अथ सूतः उवाच—ततः परीक्षित् महाभागवतः, ब्राह्मणश्रेष्ठानां उपदेशानुसारं पृथिवीं पालयामास; यथा प्राज्ञः जनकः नवजातं बालकं मार्गदर्शयति, तथा। उत्तराजायाः इरावत्याम् अस्य चत्वारः पुत्राः अभवन्, जनमेजयादयः। स गङ्गातटे त्रयः अश्वमेधयज्ञान् चकार, बहु दानानि दत्त्वा, शारद्वतं पुरोहितं कृत्वा, यत्र देवाः अपि दृश्यन्ते स्म। एकदा दिग्विजये प्रवृत्तः स राजा, कलिं अधिराजवेषेण स्थितं, यः वस्तुतः शूद्रः, सः गवां चर्षणीं च पादेन ताडयन् दृष्टः। तदा शौनकः पप्रच्छ—किं हेतोः राजा कलिं दिग्विजये गृहीतवान्? कः वा स शूद्रः, राजचिह्नधारी, गाम् पादेन ताडयन्? यदि एष कृष्णकथासम्बद्धः, तर्हि कथय, भगवन्। अन्यथा, ये भगवत्पादाम्बुजरसास्वादने प्रवृत्ताः, तेषां अन्याः निरर्थकाः कथाः, केवलं आयुः नयन्ति, न तु फलदाः। हे सौम्य, मर्त्यजनाः अल्पायुषः अमृतत्वं कामयन्तः, तेषां कृते मृत्युः, श्रीशामिकमुनिना आहूतः। यावत् मृत्युः अत्र स्थितः, तावत् कश्चित् न म्रियते; तस्मात् मुनिभिः सः आहूतः। भोः, हरिकथामृतं लोके पीयताम्! अस्मिन्कले जनाः मन्दाः, अल्पमेधसः, अल्पायुषः; रात्रिम् निद्रया, दिवसम् व्यर्थकर्मभिः नयन्ति। एवं कौरवेषु वसन् परीक्षित्, यदा कलिः तस्य राज्ये प्रविष्टः इति अप्रियं श्रुत्वा, स वीर्यवान् धनुर्धरः धनुः आदत्त। सः श्यामाश्वयुक्तं, सिंहध्वजं, शोभितरथं आरोह्य, रथाश्वगजपत्तिसैन्येन परिवृतः, दिग्विजयं जगाम। भद्राश्वं, केतुमालं, भारतं, उत्तरकुरून्, किंपुरुषादीन् विजित्य, तैः करं संग्रह्य। सः नगराणि, वनानि, शुद्धसलिलनद्यः, देवोपमान् नरान्, रमणीयाङ्गनाश्च जितवान्। धनञ्जयः तत्रापि, अन्यत्रापि, अद्भुतानि दृश्यानि, दिव्यवेश्मानि, अप्सरसामिव स्त्रियः अपश्यत्। तत्र तत्र च, तस्य पूर्वजानां यशः, श्रीकृष्णमाहात्म्यं प्रकाशयन्ति, गीतानि शृणोति स्म। स्वयम् अश्वत्थाम्नः ब्रह्मास्त्रात् मोक्षणं, वृष्णिपाण्डवयोः स्नेहं, तेषां केशवभक्तिं च शृणोति स्म। तैः संतुष्टः, हृष्टलोचनः, सः महात्मा तेषां धनं, वस्त्राणि, हारांश्च दत्तवान्। स राजा विष्णुपादाभ्यां भक्तः, पाण्डवान् स्नेहात् सेव्यति—सारथिवत्, सखिवत्, परिचारकवत्, दूतवत्, सहवीरासनस्थितवत्, अनुसरन्, स्तुवन्, प्रणमन् च, एवं जगत् विष्णवे नमयति। एवं पितामहानां मार्गेण प्रतिदिनं चरन्, परीक्षितः, अद्भुतं किञ्चिद् द्रष्टुम् अगच्छत्—तद् इदानीं शृणुध्वम्। धर्मः, एकपादगतः, पृथिवीं, छायया हीनां, वत्सवियोगदुःखितां धेनुमिव रुदतीं, अपश्यत्, तां च पप्रच्छ। धर्मः उवाच—सुमुखि, किं ते सर्वं कुशलम्? किं त्वं विवर्णा, क्षीणवपुषी दृश्यसे? अन्तर्दुःखं पश्यामि—किं दूरस्थस्य बान्धवस्य शोकं कुरुषे, मातः? किं ते खण्डिताङ्गस्य, पापकृतां भक्ष्यमाणायाः, वा देवतानां हविर्भागहरणस्य, वा जनानां, यतः इन्द्रः वृष्टिं न ददाति? किं स्त्रीबालानां अनाथानां, दुष्टजनैः पीड्यमानानां, वा भाषायाः ब्राह्मणकुले दूषितायाः, वा कुलीनानां अधर्मेण पतनस्य, शोकं कुरुषे? किं कलीनां पीडितस्य क्षत्रियवंशस्य, वा तैः विनष्टस्य राज्यस्य, वा जनानां, ये अन्नपानवासस्नानार्थं इह तत्र विचरन्ति, जीविकाविघातस्य, शोकं कुरुषे? किं वा मातः, तं हरिं स्मरसि, यः तव भारं हारयितुम् अवतीर्णः, सः अद्य गतः, तव मोक्षणं विलम्बयति? किं ते दुःखस्य मूलम्, यत् त्वं पीडिता, तद् मे वद; किं तव सौभाग्यं, यत् सुरैः पूजितम्, कालः, बलवान् बलिनां, हरति? पृथिव्युवाच—त्वमेव, धर्मन्, यत् पृच्छसि, सर्वं जानासि; त्वं हि तस्याः चतसृणां पादानां, याः लोकाय सुखं ददाति, धारकः। सत्यं, शौचं, दया, क्षमा, त्यागः, सन्तोषः, आर्जवं, शमः, दमः, तपः, समता, तितिक्षा, उपशमः, विद्या— ज्ञानं, वैराग्यम्, ऐश्वर्यम्, शौर्यम्, तेजः, बलम्, स्मृतिः, स्वातन्त्र्यम्, कौशलम्, शोभा, धैर्यम्, सौम्यता— साहसं, विनयः, सदाचारः, धैर्यं, उत्साहः, बलम्, श्रीः, गाम्भीर्यम्, स्थैर्यम्, श्रद्धा, कीर्तिः, मानः, अमानित्वम्— एते, अन्ये च गुणश्रेष्ठाः, त्वयि, भगवन्, नित्यं वसन्ति; ये महत्त्वं इच्छन्ति, ते तेषां त्वयि अभावम् न पश्यन्ति। अतः, अहम् अद्य लोकस्य शोकं वहामि, यः श्रीनिवासस्य, सर्वगुणनिधेः, अदर्शनात्, कलिपापदृष्ट्या च पीडिता। अहम् आत्मनः, तव, नृपश्रेष्ठस्य, देवानां, पितॄणां, ऋषीणां, साधूनां, सर्ववर्णाश्रमाणां च, शोकं कर॓मि। ब्रह्मादयः अपि, केवलं कटाक्षलाभाय, घोरं तपः कृत्वा, तं भगवन्तं शरणं गताः; सा एव श्रीः, स्वं पद्मवनं परित्यज्य, तस्य पादरजः, शुभलक्षणाङ्कितं, प्रेम्णा सेवते। अहं श्रीपादाङ्कितैः, पद्मवज्राङ्कुशध्वजादिलक्षणैः, शोभिता, तेन भगवता अलंकृता; तथापि, तं प्राप्य, तस्य प्रियं न जातवती; सः अन्ते मां परित्यज्य, लोकाः अपि मां अवमानेन त्यक्तवन्तः। सः, स्वशक्त्या, असह्यं भूमिभारं—शतशः असुरराजानां सेनान्—अपाकरोत्, त्वां च, पतितां, हीनां, स्वस्थाने स्थाप्य, यदुवंशं रमणीयवपुषा तुष्टवान्। कः तस्य परमात्मनः विरहं सहेत, यस्य कटाक्षैः, स्मितैः, मधुरवचोभिः, मधुपानामपि स्थैर्यं हरति—यस्य पादरजः, शुभलक्षणाङ्कितं, मम चित्ते कम्पं जनयति?