धृतराष्ट्रस्य प्रियः भ्राता युधिष्ठिरः, सर्वेषु विषयेषु उदासीनभावेन, श्रोत्रवन्मूकवत् किञ्चिदपि न शृण्वन्, महानुभावानां पूर्वगतिं अनुसृत्य, हृदि परं ब्रह्म स्मरन्, उत्तरदिशि गतवान्, यतः पुनर्न प्रतिनिवर्तते। तस्य भ्रातरः अपि, कलेः अधर्ममित्रस्य पृथिवीं स्पृष्ट्वा क्लेशितां दृष्ट्वा, दृढनिश्चयेन तं अन्वयन्। त एव धर्म्यं कृत्स्नं धर्मानुष्ठानं कृत्वा, आत्मनः परं पुरुषार्थं ज्ञात्वा, मनांसि वैकुण्ठनाथस्य श्रीभगवतः पदाम्बुजयोः न्यधुः। शुद्धबुद्धयः, अविचलभक्त्या, केवलं नारायणस्य परं धाम चित्ते निवेश्य, तत्रैव स्थिता अभवन्। ते तं परमं दुर्लभं पदं प्रापुर्य, यत्र विषयासक्ताः अशुचयः जनाः न गच्छन्ति, केवलं शुद्धात्मना लभ्यते। विदुरः अपि प्रभासे देहम् उत्सृज्य, मनसा कृष्णे लीनः, पितृभिः सह तद्वृत्त्या एकीभूतः, स्वं धाम प्राप। तस्मिन्नेव काले, द्रौपदी अपि स्वपतेः वैराग्यं ज्ञात्वा, एकचित्तेन भगवतः वासुदेवस्य चरणारविन्दे मनः स्थापयित्वा, तद्गतिं समाप्नोत्। एवं पाण्डुपुत्राणां गमनकथां यः श्रद्धया शृणोति, सः परमपावनां शुभदां कथां श्रुत्वा, हरौ भक्तिं च सिद्धिं च प्राप्नोति। ततः सूतः उवाच—तस्मिन् काले, परीक्षित् महाभागवतः, श्रेष्ठब्राह्मणानां उपदेशेन पृथिवीं पालयामास, यथा पण्डिताः नवजातं राजपुत्रं मार्गदर्शयन्ति। सः उत्तरायाः कन्यां इरावतीं विवाह्य, तस्यां चतुर्नामानः पुत्रान् उत्पादयामास, तेषु ज्येष्ठः जनमेजयः। सः गङ्गातटे त्रिणि अश्वमेधयज्ञानि आचरन्, यत्र शारद्वत् ऋत्विगासीत्, तत्र देवाः अपि दृश्यन्ते स्म; सः बहुधनानि वितीर्य, महायशाः अभवत्। एकदा, दिशाविजये प्रवृत्तः सः राजा, कलिं निगृह्य, यो राजरूपधारी शूद्रः, गामेकश्चौरं चरणेन ताडयन् दृष्टः। तदा शौनकः पप्रच्छ—किं हेतुना स राजा कलिं निगृह्य? कः स शूद्रः राजलक्षणयुक्तः, गाम् अपि चरणेन ताडयामास? यदि एषः प्रश्नः कृष्णकथासम्बद्धः, तर्हि कथय। अन्यथा, भगवत्पादाम्बुजारणरसिकानां किं फलहीनकथाभिः, ये केवलं आयुः नष्टयन्ति? हे सौम्य, मर्त्यानां मृत्युमिच्छतां, शमीकर्षेण मृत्युरिह आमन्त्रितः; स यावत् अत्र तिष्ठति, तावत् कोऽपि न म्रियते। तस्मात्, हरिचरितामृतपानं कर्तव्यम्। कलौ हि जनाः मन्दाः, मन्दमतयः, अल्पायुषः; रात्रौ स्वप्नेन, दिवा व्यर्थकर्मणा, आयुः नश्यति। तस्मिन् काले, परीक्षित् कुरुक्षेत्रे निवसन्, कलिं स्वराज्ये प्रविष्टं श्रुत्वा, धनुषि सज्जीकृत्य, सज्जरथः, कृष्णवर्णैः अश्वैः युक्तः, सिंहध्वजः, चत्वर्यणिकायेन परिवृतः, दिशो विजेतुं निर्जगाम। सः भद्राश्वं, केतुमालं, भारतं, उत्तरकुरून्, किम्पुरुषादीन् प्रदेशान् विजित्य, तेषां करान् संगृह्य, नगरेषु, वनेषु, निर्मलेषु नद्यः, देवोपमेषु पुरुषेषु, रमणीयाङ्गनासु च, विजयं प्राप। तत्र तत्र, पूर्वजानां स्वकीयां कीर्तिं श्रुत्वा, यद् यशः कृष्णस्य प्रकाशयति, स्वयं च अश्वत्थाम्नः अस्त्राग्नितः रक्षितोऽस्मीति, वृष्णिपाण्डवयोः स्नेहं, तेषां केशवभक्तिं च श्रुत्वा, सः हृष्टमानसः, विशाललोचनः, तान् सुवर्णवस्त्राभरणादिभिः बहुशः सन्तोषयामास। सः राजा विष्णुपादारविन्दभक्तः, पाण्डवान् स्नेहपूर्वकं सेवते—क्वचित् सारथिः, मित्रम्, सेवकः, दूतः, सहवीरासनस्थः, अनुगामी, स्तुतिप्रणामकृत् इति, एवं जगत् विष्णवे नमयति। एवं पूर्वजानां आचारान् अनुवर्तयन्, कालेन किञ्चित् अद्भुतं दृष्टं, शृणु तत्। धर्मः एकपादवत् सञ्चरन्, पृथिवीं छायालाघवां विलपन्तीं, वत्सवियुक्तां धेनुमिव, दृष्ट्वा पप्रच्छ। स उवाच—"सर्वं कुशलं ते? किं त्वं शुष्करूपा विरूढा च दृश्यसे? कच्चित् दूरस्थबन्धुशोकः त्वां न बाधते? किं त्वं स्वाङ्गवियोगं, दुष्टैः स्वाभाविकं भयम्, यज्ञभागहरणं, वृष्ट्यभावं, स्त्रीबालानां रक्षणाभावं, ब्राह्मणेषु वाग्दूषणं, अधर्मेण नष्टकुलं, कलिना पीडितक्षत्रियवर्गं, नष्टराज्यं, अन्नपानवसनशयनस्नानार्थिभिः जनैः व्याकुलितं, अथवा, हरिणा कृतं भारहरणं स्मृत्वा, तस्य गमनं विलम्बितं, वा चिन्तयसि?" "किं वा, देवपूजितं सौभाग्यं कालबलात् नष्टं? कथय, किं दुःखमूलं यद् त्वां क्लिश्यति?" पृथिव्युवाच—"त्वं धर्मः, सर्वं जानासि; त्वयि चतुर्विधा पादाः स्थिताः, येन लोके सुखं वर्धते। सत्यं, शौचं, दया, क्षमा, त्यागः, तुष्टिः, आर्जवम्, शमः, दमः, तपः, समता, धृति, उपरति, विद्या, ज्ञानम्, वैराग्यम्, ऐश्वर्यं, वीर्यम्, तेजः, स्मृतिः, स्वातन्त्र्यम्, कौशलम्, सौन्दर्यम्, धैर्यम्, मृदुत्वम्, साहसम्, नम्रता, सदाचारः, क्षमाशीलता, बलम्, श्रीः, गाम्भीर्यम्, स्थैर्यम्, श्रद्धा, कीर्तिः, यशः, अभिमानरहितत्वं—एतानि सर्वाणि सदैव त्वयि वसन्ति।" "अहं तु दुःखिता अस्मि, श्रीनिवासस्य, सर्वगुणनिधेः, पृथिव्यां अभावात्, कलिदृष्ट्या पापेन क्लिश्यमानायाः।