सर्वेषु बन्धुषु, अनुयायिषु, धन्येषु च त्यक्तेषु, स राजा सर्वस्वमपि परित्यज्य, ममत्वं अहंकारं च निरस्तवान्, सर्वबन्धनानि छित्वा मुक्तः अभवत्। तत्र सः वाक्यं मनसि, मनः प्राणे, इतराणि इन्द्रियाणि तमसि, प्राणं च मृत्यौ समर्पयन्, लयावस्थाम् अविशत्। पञ्चमहाभूतानि परस्परं, ततः एकत्वे समर्प्य, सर्वं आत्मनि, आत्मानं च अक्षरे ब्रह्मणि समर्पयामास। तदनन्तरं, वल्कलवस्त्रधारी, उपवासी, जटिलः, शिरः अनावृतः, मूढः, उन्मत्तः, पिशाचवत् इव दृश्यमानः, स्वस्वरूपं प्रकटयन् स्थितः। स तु उदासीनः, श्रोत्रहीनवत् न श्रुण्वन्, उत्तरेण पन्थानं जगाम, यथा पूर्वे महात्मानः, हृदि परमब्रह्मणि ध्यानस्थः, यत्र पुनः न प्रतिनिवर्तते। तस्य भ्रातरः अपि, दृढनिश्चयेन, तं अनुगम्य, यतो भूमौ कलिः अधर्मस्य मित्रः स्पृष्ट्वा दुःखितः। तैः सर्वधर्मान् सम्यक् सम्पाद्य, आत्मनः परमगति ज्ञाय, मनः वैकुण्ठनाथस्य पद्मपद्मयोः स्थापयामासुः। तैः च निर्मलबुद्ध्या, अनन्यभक्त्या, नारायणस्य परमधाम्नि एव मनः निश्चलम् स्थापितम्। तैः तद् दुर्लभं स्थानं प्राप्तम्, यत् विषये, अशुद्धे, आसक्तैः न लभ्यते, केवलं शुद्धात्मना लभ्यते। विदुरः अपि प्रभासे देहम् त्यक्त्वा, मनः कृष्णे निवेश्य, पितृभिः एकभाव्य, स्वं स्थानं प्राप्तवान्। तस्मिन्नेव काले, द्रौपदी अपि, पतिसाम्यक् वैराग्यं ज्ञाय, मनः केवलं वासुदेवः भगवतः स्थायित्वा, तद् अवस्थां प्राप्तवती। यः पाण्डुपुत्राणां गमनकथां श्रद्धया शृणोति, सा हि अत्यन्तं पावनी, शुभदा, स हरौ भक्तिं सिद्धिं च लभते। ततः सूतः उवाच—तदा महाभक्तः परीक्षित्, पृथिवीं ब्राह्मणश्रेष्ठानां आज्ञया शासनं चकार, यथा विप्रः कृतज्ञं शिशुं मार्गदर्शयति। सः उत्तरा-कन्यायाः इरावत्याः विवाहं कृत्वा, तस्यां जनमेजयादीन् चत्वारः पुत्रान् उत्पादितवान्। गङ्गातटे, शारद्वतं ऋत्विजं कृत्वा, त्रिः अश्वमेधयज्ञं सम्यक् दत्त-बहुधनं सम्पन्नम्, यत्र देवाः अपि दृश्यन्ते स्म। एकदा, दिशिविजये, वीरः राजा कलिं, यः राजरूपेण शूद्रः, गोमृषभं पदेन ताडयन्, गृहीतवान्। शौनकः पप्रच्छ—किं कारणं राजा कलिं दिशिविजये गृहीतवान्? कः स शूद्रः राजचिह्नधारी, गोमपि पदेन ताडयन्? यदि कृष्णकथासम्बद्धं अस्ति, तद् वद। अथवा, भगवत्पदाम्बुजरसास्वादिनां, अन्यानि फलहीनानि वार्ताः व्यर्थं आयुः नयन्ति। हे सौम्य, मर्त्यजनानां अल्पायुषां अमृतकामानां कृते, भगवान् मृत्युरूपेण, शमिकमुनिना आहूतः। मृत्युः यावत् अत्र तिष्ठति, तावत् कश्चन न मृत्युः; अतः भगवान् महर्षिभिः आहूतः। हरिकथामृतं लोके पिबाम। अस्मिन्कलीयुगे, जनाः मन्दाः, मन्दबुद्धयः, अल्पायुषः, रात्रौ निद्रया, दिवा व्यर्थक्रियया आयुः नयन्ति। तदा सूतः उवाच—परीक्षित् कुरुक्षेत्रे स्थितः, कलिः राज्ये प्रविष्टः इति अप्रियं श्रुत्वा, वीरः धनुर्धरः धनुः आदाय स्थितः। सः श्यामगजयुक्तं सिंहध्वजं च सुविभूषितं रथं आरोह्य, रथाश्वरथगजपदातिसेनया सहितः, दिशिविजयं प्रस्थितवान्। सः भद्राश्वं, केतुमालं, भारतम्, उत्तरकुरुं, किम्पुरुषादीन् विजय्य, तेषां करं संगृहीतवान्। नगरेषु, वनानि, शुद्धजलनदीः, देवसमानपुरुषान्, रम्याङ्गनाः च विजित्य स्थितः। धनञ्जयः तत्र, अन्यत्र च, अद्भुतानि दृश्यानि, दिव्यगृहाणि, अप्सरसामिव स्त्रियः च अपश्यत्। तत्र, अन्यत्र च, तस्य पूर्वजानां कीर्तिं श्रुत्वा, कृष्णस्य महिमानं प्रकटयामास। सः स्वयम् अश्वत्थामनः ब्रह्मास्त्रात् रक्षितः, वृष्णिपाण्डवयोः स्नेहं, केशवभक्तिं च श्रुत्वा, सन्तुष्टः, विस्फारितलोचनः, बहुधनं, वस्त्रं, हारं च दत्तवान्। स राजा विष्णुपदाम्बुजभक्तः, पाण्डवान् स्नेहपूर्वकं सेवते—सारथिः, सखा, सेवकः, मित्रः, दूतः, वीरासनं सह, अनुगामी, स्तुतिकर्ता, प्रणामकर्ता च, एवं विष्णुं जगत् नमयति। एवं पूर्वपितृचरित्रानुगमनं प्रतिदिनं कुर्वन्, नातिदूरे अद्भुतं कृत्यम् अभवत्—तद् शृणु। धर्मः एकपादेन गतः, पृथिवीं छायया क्षीणां, वत्सनष्टां गोवत्सवत् विलपन्तीं दृष्ट्वा, पप्रच्छ। धर्मः उवाच—सर्वं कुशलं वा? किं त्वं कृशा, शुष्का, दुःखिता दृश्यसे? अन्तः तव दुःखं पश्यामि—किं दूरबन्धुशोकः वा, हे मातः? किं तव भग्नाङ्गशोकः, पापैः ग्रास्यमानशोकः, देवेषु हविस्नातशोकः, जनेषु इन्द्रवृष्टिहीनशोकः वा? किं स्त्रीबालानां रक्षाहीनशोकः, पापजनैः पीडितानां शोकः, वाणीशुद्ध्याः ब्राह्मणवर्गे दूषितशोकः, क्षत्रियवंशानां अधर्मराजैः पतितशोकः वा? किं कलिना पीडितक्षत्रियशोकः, तैः भग्नराज्यशोकः, वा जनानां अन्नपानवासस्नानार्थं भ्रमणशोकः? किं मातः, हरिः तव भारहरणाय अवतर्य, तद् कर्म स्मरसी, सः गतः, तव मोक्षः विलम्बितः? वद, पृथिवि, तव दुःखस्य मूलं किं, येन त्वं क्लिश्यसि? तव पुण्यं, देवैः पूजितं, कालः महाबलः हृतवान् वा? पृथिवी उवाच—यद् त्वया पृष्टं, तत् सर्वं त्वं जानासि, हे धर्म, यः चत्वारि पादानि धारयति, येन लोकः सुखं प्राप्नोति।