मथुरायां भगवान् युधिष्ठिरः शूरसेनानां प्रमुखं वज्रं स्थापयामास। ततः सम्यगनुष्ठितकर्मणा स यज्ञाग्निं पपौ। तत्र स सर्वासक्तिं—बान्धवान्, अनुचरान्, सम्पत्तीं च—त्यक्त्वा, सर्वस्वात्मन्यपि ममत्वमहम्भावौ च विवर्ज्य, सर्वबन्धनानि छित्त्वा, निरहङ्कारोऽभूत्। तदा स वाक् मनसि, मनः प्राणे, इन्द्रियाणि तमसि, अपानं मृत्यौ न्यास्य, लयनिष्ठां प्रविवेश। पञ्चभूतानि परस्परेण, तानि चैक्ये, ततः सर्वं स्वात्मनि, आत्मानं चाक्षरे ब्रह्मणि न्यास्य, स महात्मा सर्वं समर्पयामास। बर्कच्छदधारी, उपवासरतः, जटिलः, विमुक्तमूर्धा, मूढवन्मत्तपिशाचवद्वा सन्, स्वस्वरूपं प्रकाशयामास। स तु सर्वेषु विषयेṣu उदासीनः, बधिरवत् किंचिदपि न शृण्वन्, उत्तरदिग्बन्धनं पन्थानं जगाम, यथा पूर्वे महात्मानः, हृदि परमं ब्रह्म ध्यानयन्, यतः पुनरावृत्तिर्नास्ति। तस्य भ्रातरः अपि, दृढनिश्चयाः, तं पृष्ठतः अन्वयुः, यतः कलीनां सखा अधर्मः पृथिव्यां प्रविष्टः। सर्वकर्माणि धर्मेण समाप्य, आत्मनोऽन्तं विज्ञाय, वैकुण्ठनाथस्य पदाम्बुजमवस्थितचित्ताः अभवन्। नित्यमुक्तभक्त्या, विशुद्धबुद्धयः, केवलं नारायणस्य परमं धाम मनसा समासक्ताः। ते तदद्भुतं पदं प्रापुः, यत् विषयासक्तैः मलिनचित्तैः न लभ्यते, शुद्धात्मभिः एव लभ्यते। विदुरः अपि प्रभासे देहमुत्सृज्य, कृष्टे मनः समर्प्य, पितृभिः एकभावं प्राप्य, स्वं धाम प्राप। तस्मिन्नेव समये द्रौपदी अपि पतिसङ्गिनां वैराग्यं विज्ञाय, केवलं श्रीवसुदेवं मनसि स्थाप्य, तमेव पदं प्राप। यः कश्चन श्रद्धया पाण्डुपुत्राणां गमनकथां शृणोति, या परमपावनी, शुभदायिनी च, स हरौ भक्तिं सम्प्राप्य, सिद्धिं लभते। ततः सूतः उवाच—तदा परीक्षित् महाभागः, ब्राह्मणश्रेष्ठानां निर्देशेन, यथा विद्वांसः नवजातं कुमारमुपदिशन्ति, तथा पृथिवीं पालयामास। स उत्तराजाय्या इरावत्यां विवाहं कृत्वा, तस्यां जनमेजयादीन् चत्वारः पुत्रानजनयत्। गङ्गातटे त्रयः अश्वमेधयज्ञान् कृत्वा, विपुलं दानं दत्त्वा, शारद्वतं पुरोहितं कृत्वा, तत्र देवाः अपि साक्षात् प्रादुरासन। एकदा दिग्विजये प्रवृत्तः राजा, कलीं राजरूपधारिणं शूद्रं, गावं च वृषभं च पादेन ताडयन्तं, जग्राह। शौनकः उवाच—कस्मात् राजा दिग्विजये कलीं गृहीतवान्? सः शूद्रः कः, यो राजलक्षणधारी, पादेन गामताडयत्? भगवन्, यदि एष कथा कृष्णकथायाः सम्बन्धिनी, तर्हि वक्तुमर्हसि। अन्यथा, ये भगवत्पादाम्बुजरसास्वादे रताः, तेषां फलहीनकथाः केवलं आयुः नष्टयन्ति। हे सौम्य, अल्पायुषां मृत्युमिच्छतां मनुष्याणां कृते, भगवान् मृत्युरिव, शमीकर्षिना आहूतः। मृत्युः यावत् अत्र स्थितः, तावत् कश्चन न म्रियते; अतः मुनिभिः स आहूतः। भोः, हरिकथामृतं लोके पीयताम्! कलेर्वर्तमानेऽस्मिन्युगे, जनाः मन्दाः, मन्दमतयः, अल्पायुषः; रात्रयः स्वप्ने, दिवसा व्यर्थकर्मसु नीयन्ते। सूतः उवाच—यदा परीक्षित् कुरुपुरी स्थितः, कलीं स्वराज्ये प्रविष्टं श्रुत्वा, स वीरः धनुष्यमादत्त। स सुवर्णरथं, कृष्णाश्वयुक्तं, सिंहध्वजं, रथाश्वगजपत्तिभिः परिवृतः, दिशो जितुमुत्पपात। स भद्राश्वं, केतुमालं, भारतं, उत्तरकुरून्, किंपुरुषादीन् च विजित्य, तेषां करं संगृह्य। स नगरवनानि, शुद्धवारिण्यः नद्यः, देवोपमान् नरान्, रम्यवदनाः स्त्रियः च जिगाय। धनञ्जयः तत्र तत्र अदृष्टपूर्वाणि अद्भुतानि, रम्यगृहाणि, सुरांगनासमानाः स्त्रियः च अपश्यत्। तत्र तत्र च पाण्डवानां पूर्वजानां यशः श्रुत्वा, यत् श्रीकृष्णस्य महत्त्वं प्रकाशयति। स्वयमेव च अश्वत्थाम्नोऽस्त्राद्विमुक्तिं, वृष्णिपाण्डवयोः स्नेहं, केशवभक्तिं च शुश्राव। तैः अतिशयितसन्तुष्टः, हृष्टलोचनः, तेषां बहुधनं, वस्त्राणि, हारांश्च अददात्। स राजा भगवत्पादाम्बुजसेवकः, पाण्डवान् स्नेहेन सेवते—सारथित्वं, सख्यं, पार्षदत्वं, मित्रत्वं, दूतत्वं, वीरासनं, अनुयायित्वं, स्तुतिप्रणामौ च कृत्वा, जगद्विष्णवे प्रणामयति। एवं स पूर्वजानां मार्गेण प्रतिदिनं चरन्, नातिदूरे अद्भुतं किञ्चित् अभवत्—तद्वः शृणुध्वम्। धर्मः एकपादगः, पृथिवीं छायाशून्यां, बाष्पपूर्णां, वत्सवियुक्तधेनुवद् विलपन्तीं दृष्ट्वा, तां पप्रच्छ। धर्म उवाच—सुभगे, किं ते कुशलम्? किमर्थं त्वं शुष्कवर्णा म्लानवदना च दृश्यसे? अन्तःशोकलक्षणं ते पश्यामि—कच्चिद् दूरस्थबान्धवशोकः त्वां न बाधते? कच्चिद् अंगवियोगशोकेन, दुष्टैर्भक्ष्यमाणत्वेन, देवतानां हविर्भागहरणेन, जनानां वृष्ट्यभावेन वा दुःखिता असि? कच्चिद् अनाथस्त्रीबालानां क्रूरपुरुषैः पीडनं, वाग्देव्याः ब्राह्मणकुले दूषणं, कुलीनानां राजदोषेण पतनं वा शोकाय? कच्चिद् कलिना पीडितानां क्षत्रियकुलानां, तैः भग्नानां राष्ट्राणां, जनानां च अन्नपानवासस्नानार्थं विचरन्तीनां जीविकानाशः दुःखाय? अथवा, हे मातः, हरिणा कृतं कर्म, येन त्वं भारमपाकर्तुं अवतीर्णः, स त्वं गतः, तस्य विलम्बेन दुःखिता असि? किं कारणं ते दुःखस्य, यया त्वं पीडिता, तन्मे वद; किं तव सा श्रीः, या सुरैरपि पूजिता, कालेन, बलवतां बलिना, हृता? पृथिव्युवाच—त्वमेव एतानि सर्वाणि जानासि, धर्मन्, यः तव चतुर्भिः पादैः लोकस्य सुखं स्थाप्यते।