यदा भगवān् श्रीमुकुन्दः स्वेन शुभेन रूपेण सह भूमिम् अत्यजत्, तस्मिन्नेव क्षणे अधर्मस्य हेतुः कलिः तेषां चेतसि प्रवर्तितुम् आरब्धवान् येषां बुद्धिः प्रबुद्धा नाभूत्। तदा धर्मज्ञः युधिष्ठिरः, नगरं राष्ट्रं स्वगृहं स्वात्मानं च निरीक्ष्य, कलिम् आगतम् अचिन्तयत्—लोभमिथ्याहिंसादि रूपेण स सर्वत्र प्रवर्तते। तदनन्तरं स धर्मराजः स्वपौत्रं सम्यग्गुणशीलसम्पन्नं हस्तिनापुरे गङ्गातटे पृथिव्याः अधिपतिं स्थापयामास। मथुरायां च वज्रं शूरसेनानां प्रमुखं कृत्वा, यथाविधि अग्निं होमयित्वा, स्वधर्मं समाप्य, स राजा त्यागम् अकरोत्—बान्धवान् अनुचरान् वित्तादीन् सर्वान् असक्तः सन् अहङ्कारममकारौ च परित्यज्य, सर्वबन्धनानि छित्त्वा, वीतस्नेहः अभवत्। स स्ववाक्यं मनसि, मनः प्राणे, इन्द्रियाणि तमसि, प्राणापानौ मृत्यौ निवेश्य, लयान् प्रविष्टवान्। पञ्चमहाभूतानि परस्परेण, तानि च एकत्वे, ततः सर्वम् आत्मनि, आत्मानं च अक्षरे ब्रह्मणि समर्पितवान्। वल्कलदारी उपवासी जटिलः शिरःप्रच्छन्नः, स जडमत्तपिशाचवत् प्राकाश्यं प्राप्य, स्वस्वरूपं प्रादर्शयत्। निर्लेपः स राजा, श्रोत्रहीनवत् कर्णनिरपेक्षः, उत्तरां दिशं प्रविश्य, पूर्वैः महात्मभिः अनुष्टितमार्गेण, हृदि परमब्रह्म ध्यायन्, अनावृत्तिपदं प्रापितुम् उद्यतः। तस्य भ्रातरः अपि, कलीनां पापमित्रस्य संस्पर्शात्, दृढनिश्चयेन तं अनुगच्छन्ति स्म। सर्वे धर्मतः कृतकृत्याः, आत्मनोऽन्तं ज्ञात्वा, वैकुण्ठनाथस्य पदकमले मनः निश्चलम् अकुर्वन्। शुद्धबुद्धयः अव्यभिचारिण्या भक्त्या, तं नारायणस्य परमं धाम केवलं मनसा ध्यायन्ति स्म। ते तद् दुर्लभं पदं प्राप्नुवन्, यत् विषयासक्तैः अशुचिभिः न लभ्यते, केवलं विशुद्धात्मना एव लभ्यते। विदुरः अपि प्रभासे देहम् उत्सृज्य, कृष्टे मनः निवेश्य, पितृभिः समाहितचित्तः, स्वं स्थानं गतवान्। तस्मिन्नेव काले द्रौपदी अपि स्वपत्नीनां वैराग्यं विज्ञाय, भगवत्स्वयं भगवान् वासुदेवे मनः समर्प्य, तदपि पदं प्राप। एवं पाण्डुपुत्राणां गमनकथां यः श्रद्धया शृणोति, सः परमपावनां शुभदां कथां श्रुत्वा, हरौ भक्तिं सिद्धिं च लभते। ततः सूतः उवाच—तदा परीक्षित् महाभागः ब्राह्मणश्रेष्ठैः उपदिष्टमार्गेण, नवजातशिशुवत्, पृथिवीं धर्मेण अपालयत्। स उत्तराजायाः इरावत्याः जनमेजयादीन् चत्वारः पुत्रान् उत्पाद्य, गङ्गातटे त्रयः अश्वमेधयज्ञान् कृत्वा, शारद्वतं पुरोहितं कृत्वा, विपुलं दानं दत्त्वा, यत्र देवाः अपि दृश्यन्ते स्म। एकदा दिशिजये प्रवृत्तः स राजा, कलिं नृपवेषधारिणं शूद्रं, गामृषभं च पादेन ताडयन्तं दृष्ट्वा, तम् उपाददात्। शौनकः पप्रच्छ—कस्मात् परीक्षित् राजा दिशिजये काले कलिं गृहीतवान्? कोऽयं शूद्रः नृपचिह्नधारी, गाम् पादेन ताडयामास? यदि एषा कथा कृष्णकथासम्बद्धा, तर्हि कथय। अन्यथा भगवत्पादाम्बुजरसास्वादिनां किम् अन्यया निष्फलया वार्तया, या केवलं आयुः नयति? अहो, अल्पायुषां मर्त्यानां अमृतत्वकामिनां च, भगवान् मृत्युरिव अत्र ऋषिणा शमिकेन आहूतः। मृत्युः यावत् अत्र तिष्ठति, तावत् कोऽपि न म्रियते; अतः स भगवान् महर्षिभिः आहूतः। हरेः लीलामृतं लोके पियताम्। अस्मिन्कलौ जनाः मन्दाः, मन्दबुद्धयः, अल्पायुषः; रात्रिम् निद्रया, दिवसम् व्यर्थकर्मणा नयन्ति। सूतः पुनरुवाच—यदा परीक्षित् कुरुषु निवसन्, कलिः स्वराज्यं प्रविष्ट इति अप्रियम् श्रुत्वा, स धनुर्धरः धनुः आदत्त। स शुभैः अश्वैः युक्तं सिंहध्वजं रथं आरोह्य, रथाश्वगजपत्तिसैन्येन परिवृतः, दिशः विजिगीषुः प्रस्थितवान्। स भद्राश्वं केतुमालं भारतं उत्तरकुरून् किम्पुरुषादीन् च विजित्य, तेषां करान् आदत्त। स नगरवनानि, शुद्धसलिलनद्यः, देवोपमान् नरान्, रमणीयाङ्गनाश्च विजित्य, धनञ्जयः अदृष्टपूर्वाणि अद्भुतानि ददर्श—भवनानि, सुराङ्गनासदृशाः स्त्रियोऽपि। तत्र तत्र च पाण्डुपुत्राणां यशः श्रुत्वा, यत्र कृष्णस्य महिमा प्रकाश्यते। स स्वयम् अश्वत्थाम्नः ब्रह्मास्त्रात् रक्षितः कथां, वृष्णिपाण्डवयोः स्नेहं, केशवभक्तिं च शृणोति स्म। स तैः संतुष्टः, विशालनेत्रः, सुमनाः, तेषां बहुधनं वस्त्राणि हारांश्च दत्तवान्। स राजा विष्णुपादाभ्यां भक्तिपूर्वकं पाण्डवान् सेवते—सारथ्यं, सख्यं, पार्षदत्वं, मैत्रीं, दूतत्वं, वीरासनं, अनुगमनं, स्तुतिं, प्रणिपातं च कृत्वा, जगत् विष्णवे नमयति। एवं सः प्रतिदिनं पितामहानां मार्गं अनुगच्छन्, अचिरात् अद्भुतं किञ्चित् अदूरात् अभवत्—तद् शृणुध्वम्। धर्मः एकपादगः, पृथिवीं छायाहीनां, वत्सवियोगिनीं धेनुवत् रुदन्तीं दृष्ट्वा, तां पप्रच्छ। धर्मः उवाच—सुभगे, किं ते कुशलम्? किम् इदं कृशत्वं मलिनता च? अन्तःक्लेशं पश्यामि—कच्चित् दूरस्थबान्धवान् शोकयसे, मातः? कच्चित् स्वाङ्गवियोगं, स्वयम् दुष्टैः भक्ष्यमाणां, देवतानां हविर्भागहरणं, जनानां च वृष्ट्यभावं शोकयसे? कच्चित् स्त्रीबालानाथान् पापैः पीड्यमानान्, ब्राह्मणकुले भगवतीं वाचं दूषितां, क्षत्रियकुलान् अधर्मेण पतितान्, वा शोकयसे? कच्चित् कलीनां पीडितक्षत्रियान्, तैः नष्टराज्यानि, वा शोकयसे? कच्चित् जनान् अन्नपाननिवासस्नानार्थं विचरन्तं, जीविकाव्यवस्थां हृतां, वा शोकयसे? एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे पञ्चदशषोडशोऽध्याययोः वर्णितं चरितं सम्पूर्णम्।