अविकारी भगवाञ्, यो भूमेः भारं अपाकरोत्, अजः सः स्वं देहं त्यक्तवान्, यथा कण्टकं कण्टकेन निष्क्रान्तं उभौ परित्यजन्ति, तथा सः देहं परित्यज्य गतवान्। यथा नटः मत्स्यादि रूपाणि स्वीकृत्य त्यजति, तथा भूमेः भारं अपाकृत्य भगवाञ् तं देहं त्यक्तवान्। यस्मिन्क्षणे श्रीमुखुन्दः, सौम्यस्वरूपसहितः, पृथिवीं त्यक्तवान्, तस्मिन्नेव काले, कलिः, अधर्मस्य कारणः, तेषां मनः न जागृतं येषां तेषु, प्रवृत्तवान्। युधिष्ठिरः, बुद्धिमान्, कलिं नगरं, राज्यं, स्वगृहं, आत्मनं च व्याप्नुवन्तं—लोभं, मिथ्यावचनं, हिंसां च रूपेण—अवलोक्य, प्रयाणाय उद्युक्तः। सः राजन्, स्वस्य पौत्रं, गुणैः शीलैः समं, गङ्गायाः तटे हस्तिनापुरे पृथिव्याः अधिपतिं स्थापयामास। मथुरायां वज्रं शूरसेनानां प्रमुखं नियुक्तवान्; ततः विधिवत् अग्निपानं कृतवान्। तत्र, सर्वान् बान्धवान्, अनुयायिनः, संपत्तिं च त्यक्त्वा, सः सर्वसङ्गवर्जितः, अहङ्कारमुक्तः, सर्वबन्धनानि छित्वा, मुक्तभावं प्राप्तवान्। वाक्यं मनसि, मनः प्राणे, इन्द्रियाणि तमसि, प्राणवृत्तिं मृत्यौ, एवं संहारावस्थां प्रविष्टवान्। पञ्चभूतानि परस्परे, तानि च एकत्वे समर्प्य, सर्वं आत्मनि, आत्मानं च अक्षरे ब्रह्मणि समर्पितवान्। वल्कलवस्त्रधारी, उपवासकृत्, जटाजूटबद्धः, शिरः अनावृतः, मूढः, उन्मत्तः, पिशाचवद् प्रतितः, सः स्वस्वरूपं प्रकटितवान्। उदासीनः, श्रोत्रहीनवत्, उत्तरमार्गं प्रविष्टः, यथा पूर्वे महात्मानः, हृदि परमब्रह्म ध्यानयन्, अनावर्त्यं मार्गं गतवान्। तस्य भ्रातृगणः, दृढनिश्चयेन, तं अनुसृत्य, कलिना स्पृष्टा, अधर्ममित्रेण, प्रयाणाय उद्युक्ताः। सर्वे धर्मपूर्वकं सर्वकार्याणि कृत्वा, आत्मनः परमं पुरुषार्थं ज्ञात्वा, वैकुण्ठनाथस्य पदकमलं मनः समर्पितवन्तः। अच्युतभक्त्या, शुद्धबुद्ध्या, नारायणस्य परमधामे मनः एकाग्रं कृतवन्तः। तद् अत्यद्भुतं पदं प्राप्तवन्तः, यत् विषयासक्तैः, अशुद्धैः अप्राप्यं, शुद्धात्मना एव प्राप्त्यं। विदुरः अपि प्रभासे देहं त्यक्त्वा, मनः कृष्णे लीनं कृत्वा, पितृभिः एकत्वं प्राप्त्वा, स्वं स्थानं गतवान्। तस्मिन्काले द्रौपदी अपि, पतिसंन्यासं ज्ञात्वा, मनः केवलं वासुदेवस्य भगवतः पदे स्थिरं कृत्वा, तत् पदं प्राप्तवती। यः कश्चन श्रद्धया पाण्डुपुत्राणां प्रयाणकथा शृणोति, या पुण्यदा, शुभदा च, सः हरौ भक्तिं, सिद्धिं च प्राप्ति। ततः सूतः उवाच—परीक्षित्, महान् भक्तः, पृथिवीं ब्राह्मणश्रेष्ठैः उपदिष्टविधिना, यथा कुशलैः बालकं मार्गदर्शकैः, शासनं अकरोत्। सः उत्तरा पुत्र्यां इरावत्यां विवाहं कृत्वा, तस्यां जनमेजयादीन् चत्वारः पुत्रान् उत्पादितवान्। सः गङ्गातटे त्रिः अश्वमेधयज्ञं कृत्वा, बहुदानं दत्त्वा, शारद्वतः पुरोहितः, देवाः अपि तत्र दृश्यन्ते स्म। एकदा, दिग्विजये, वीरः राजा कलिं गृहीत्वा, यो राजा रूपेण, वस्तुतः शूद्रः, गोमृषं च पादेन ताडयति स्म। शौनकः पप्रच्छ—कस्माद् राजा दिग्विजये कलिं गृहीत्वा? कः स शूद्रः, राजचिह्नधारी, गोमृषं पादेन ताडयति? यदि एषा कथा कृष्णस्य सम्बन्धिनी, तदा कृपया कथय। अन्यथा, भगवच्छरणामृतरसास्वादिनां, निष्फलाः वार्ता व्यर्थं आयुः नयन्ति। हे सौम्य, मर्त्यजनानां, अल्पायुषां, अमृतत्वं इच्छतां, भगवान् मृत्युरूपेण, शमीकर्षिं आह्वयितः। यावत् मृत्युः अत्र तिष्ठति, तावत् कश्चन न म्रियते; एतदर्थं, महर्षिभिः भगवान् आह्वयितः। हरेः लीलामृतं लोकः पातु। कलियुगे, जनाः मन्दाः, अल्पबुद्धयः, अल्पायुषः; रात्रौ निद्रा, दिवा व्यर्थकर्म। सूतः उवाच—परीक्षित्, कुरुक्षेत्रे स्थितः, कलिः राज्यं प्रविष्टः इति अप्रियं वार्तां श्रुत्वा, धनुषं गृहीत्वा, रथं आरूढः, श्यामवर्ण अश्वयुक्तं, सिंहध्वजं, सेना-रथ-अश्व-गज-पदातिभिः सहितः, दिग्विजयं आरब्धवान्। भद्राश्व, केतुमाल, भारत, उत्तरकुरु, किम्पुरुषादीन् विजयित्वा, करं संग्रहीतवान्। नगराणि, वनानि, शुद्धजलनद्यः, देवसदृशपुरुषान्, रम्यस्त्रियाँ च, विजित्य, धनञ्जयः अद्भुतानि दृश्यानि अपूर्वं दृष्टवान्, दिव्यगृहाणि, अप्सरस्सदृशस्त्रियाँ च। तत्र अन्यत्र च, पाण्डवपितामहादीनां कीर्तिं श्रुत्वा, या कृष्णस्य महत्त्वं प्रकाशयति। स्वं आत्मनं अश्वत्थामनः अग्नास्त्रात् रक्षितं, वृष्णिपाण्डवयोः स्नेहं, केशवभक्तिं च श्रुत्वा। सः तैः तुष्टः, विशाललोचनः, बहुधनं, वस्त्रं, हारं च तान् दत्तवान्। राजा विष्णुपदभक्तः, पाण्डवान् स्नेहपूर्वकं सेवते—सारथिः, मित्रः, सेवकः, सखा, दूतः, वीरासनसम्भागी, अनुगामी, स्तुतिकर्ता, नमस्कर्ता च, तथा जगत् विष्णुपदं नमयति। सः पूर्वजानां आचारान् प्रतिदिनं अनुसरन्, अद्भुतं कार्यं निकटस्थे जातं—तत् शृणुत। धर्मः एकपदगामी, पृथिवीं छायाहीनां, वत्सवियुक्तगामातृवत् रोदन्तीं दृष्ट्वा, पप्रच्छ। धर्मः उवाच—हे सौम्ये, किम् त्वं शुभे स्थिते? किम् त्वं श्यामलवर्णा, क्लिष्टा च दृश्यसे? अन्तः दुःखं अनुभवामि—किं त्वं दूरस्थबन्धुं शोकयति, हे मातः? किं त्वं अंगवियोगम्, पापैः ग्रस्तां, देवानां यज्ञभागहरणम्, जनानां इन्द्रेण वृष्ट्याभावम् शोकयति? एवं भगवत्कथायाः, धर्मभूमेः, पाण्डवपुत्राणां, परीक्षितराज्ञः, कलिप्रवेशस्य, पाण्डवपुत्राणां प्रयाणस्य, द्रौपदीविदुरयोः मोक्षस्य, पृथिव्याः शोकस्य, धर्मस्य प्रश्नस्य, एवं सम्यक् कथा प्रवहति।