अर्जुनस्य वचनात् पृथा अपि, यदूनां विनाशं श्रीभगवतः प्रस्थानं च शृण्वती, मनः परमात्मनि केवलभक्त्या स्थिरीकृत्य, जन्ममृत्युचक्रात् निवृत्ता। अजो भगवान्, यो भूमेः भारं अपाकरोत्, तं देहं त्यक्त्वा, यथा कांटं कांटेन निष्क्रियते, उभौ त्यजति। नटः यथा मत्स्यादि रूपाणि धारयित्वा परित्यजति, एवं भूमेः भारं अपाकृत्य भगवान् तं देहं परित्यजति। यदा श्रीमुखुन्दः स्वशुभरूपेण सह पृथिवीं त्यक्तवान्, तस्मिन् क्षणे, कलिः—अधर्मस्य कारणः—तेषां चेतसां जागरितं नास्ति येषां, तेषु प्रवृत्तिम् आरभत। युधिष्ठिरः, बुद्धिमान्, नगरं, राज्यं, स्वगृहं, आत्मानं च, कलिं प्रवर्तमानं द्रष्ट्वा—लोभ, मिथ्या, हिंसा रूपेण—निर्गमनाय उद्युक्तः। स राजा, स्वस्य पौत्रं गुणसम्पन्नं शीलसम्पन्नं च, हस्तिनापुरे गङ्गातटे पृथिव्याः अधिपतिम् अभिषिच्य। मथुरायां वज्रं शूरसेनानां प्रमुखं स्थापयित्वा, विधिवत् यज्ञकर्म कृत्वा, भगवान् अग्निम् अपिबत्। तत्र, स्वजनबन्धु-सम्बन्धिनः, अनुयायिनः, सम्पत्तिं च सर्वं त्यजित्वा, निरहंकारः, निरममः, सर्वबन्धनानि छित्वा मुक्तः अभवत्। सः वाक्यं मनसि, मनः प्राणे, इतरेंद्रियाणि तमसि, निष्क्रान्तं प्राणं मृत्यौ, एवं लयं प्राप्तवान्। पंचमहाभूतानि परस्परं, ततः एकत्वे, ततः आत्मनि, आत्मानं च अक्षरे ब्रह्मणि समर्प्य। वल्कलधरः, उपवासी, जटाजूटबद्धः, शिरः अनावरणः, मूढः, उन्मत्तः, पिशाचवद् प्रकाशमानः, स्वस्वरूपं दर्शयन्। उदासीनः, श्रोत्रहीनवद् निर्गम्य, उत्तरपथं प्रविष्टः, यथा पूर्वे महात्मानः, हृदि परमब्रह्मणि ध्यानं स्थापयन्, यत्र पुनः न प्रतिनिवर्तते। सर्वे भ्रातरः दृढनिश्चयः कृत्वा तं अनुगच्छन्, यतः पृथिव्याः जनाः कलिना, अधर्ममित्रेण, स्पृष्टाः पीडिताः च। सर्वधर्माणि विधिवत् सम्पूर्ण्य, आत्मनोऽर्थं ज्ञात्वा, वैकुण्ठनाथस्य पदकमलमधि चित्तं स्थिरीकृत्य। अनन्यभक्त्या, शुद्धबुद्ध्या, नारायणस्य परमधामनि चित्तं स्थापयन्। तं दुर्लभं पदं प्राप्तवन्तः, यद् इन्द्रियारम्भरागयुक्तैः अशुद्धात्मभिः न लभ्यते, केवलं शुद्धात्मना लभ्यते। विदुरः अपि, प्रभासे देहं त्यजित्वा, मनः कृष्णे स्थिरीकृत्य, पितृभिः एकभावं प्राप्त्वा, स्वं स्थानं अगच्छत्। तस्मिन् समये, द्रौपदी अपि, स्वपत्नीनां विरक्तिं ज्ञात्वा, भगवतः वासुदेवस्य पदे चित्तं स्थापयित्वा, तं परमं स्थानं प्राप्तवती। यः पाण्डुपुत्राणां निर्गमनकथां श्रद्धया शृणोति, सा पुण्या, शुभदा, हरौ भक्ति-परमसिद्धिं ददाति। ततः सूतः उवाच—परिक्षित्, महाभक्तः, पृथिवीं ब्राह्मणश्रेष्ठानां निर्देशेन पालयन्, यथा विद्वांसः शिशुं मार्गदर्शयन्ति। सः उत्तरा-पुत्रीं इरावतीं परिणीय, तया जनमेजयादि चत्वारः पुत्रान् उत्पादितवान्। गङ्गातटे त्र्यश्वमेधयज्ञं कृत्वा, बहुदानं दत्त्वा, शारद्वतं ऋत्विजं कृत्वा, यत्र देवाः अपि दृश्यन्ते। एकदा, दिशिजये, वीरः राजा कलिं, राजवेषधारीं शूद्रं, गो-बल्लं पादेन ताडयन्तं, गृहीतवान्। शौनकः उवाच—किं कारणं राज्ञः कलिं गृहीत्वा? कोऽसौ शूद्रः राजलक्षणधारी, गोमिनं पादेन ताडयन्? यदि कृष्णकथासम्बद्धं, तद् वद। अथवा, भगवत्पादाम्बुजरसास्वादनपरायणानां, अन्याः निरर्थकाः कथाः किम्? ताः केवलं आयुः नाशयन्ति। मृदु, मर्त्यजनानां अल्पायुषां अमृतकामानां कृते, भगवान् मृत्युरूपेण, शमिकमुनिना आहूतः। यावत् मृत्युः अत्र तिष्ठति, तावत् कोऽपि न म्रियते; अतः महर्षिभिः आहूतः। हरेः लीलामृतं पिबतु मानवलोकः। कलौ जनाः मन्दाः, मन्दबुद्धयः, अल्पायुषः, रात्रौ निद्रया, दिवा व्यर्थकर्मणा नष्टजीविताः। सूतः उवाच—यदा परिक्षित् कुरुक्षेत्रे वसन्, कलिः राज्यं प्रविष्टः इति अनिष्टवार्तां शृण्वन्, धनुषं गृहीत्वा। स्वर्णालङ्कृतं रथं, कृष्णाश्वयुक्तं, सिंहध्वजं, चतुरङ्गबलसमन्वितं आरोह्य, दिशिजये अभ्यगच्छत्। भद्राश्व, केतुमाल, भारत, उत्तरकुरु, किम्पुरुषादीन् विजित्य, तेषां करं संग्रहीतवान्। नगराणि, वनानि, शुद्धजलनदीन्, देवोपमपुरुषान्, रम्यवदनस्त्रियः च, विजितवान्। धनञ्जयः अद्भुतानि दृश्यानि, दिव्यगृहाणि, अप्सरःसदृशाः स्त्रियः च दृष्ट्वा। तत्र अन्यत्र च, पितामहाणां यशः कृष्णस्य महत्त्वं सूचयन्ति, गीतानि शृणोति। अश्वत्थामनः अग्नास्त्रात् स्वस्य रक्षणं, वृष्णिपाण्डवयोः स्नेहं, केशवभक्तिं च शृणोति। स्नेहसंपन्नः, विस्फारितनेत्रः, तान् बहुधनं, वस्त्रं, हारं च दत्तवान्। राजा विष्णुपदाभक्तः, पाण्डवान् स्नेहपूर्वकं सेवते—सारथ्यं, सख्यम्, सेवकत्वं, मित्रत्वं, दूतत्वं, वीरासनं, अनुयायित्वं, स्तुत्यं, प्रणामं च कृत्वा, जगत् विष्णुप्रणामाय प्रेरयति। एवं पितृवृत्तिं अनुवर्तमानस्य, अद्भुतं कार्यं समीपस्थं अभवत्—तद् शृणु। धर्मः, एकपादगतः, पृथिवीं छायाहीनां, वत्सवियोगिनीं गोमिव विलपन्तीं दृष्ट्वा, पृष्टवान्। धर्मः उवाच—सुमध्यमे, सर्वं कुशलं वा? किम् त्वं श्यामला, कृशा च दृश्यसे? अन्तः दुःखं पश्यामि; किं दूरबन्धून् शोकयन्ती, मातः?