अर्जुनः स महाबलः, रणभूमौ भगवत्कृपया उपदिष्टं गीता-शास्त्रं स्मृत्वा, काल-दैव-मोह-तमः सम्यक् निवारयामास। ब्रह्मावस्थां प्राप्य, शोकबन्धनात् विमुक्तः, द्वैत-शङ्काः समूलं छित्त्वा, गुणातीत-स्वरूपे प्रकृत्यां लीनः, देहाभिमानं विहाय, जन्मरहितः अभवत्। युधिष्ठिरः अपि, मनः संयम्य, भगवतः प्रयाणं यदु-विनाशं च श्रुत्वा, उच्चस्थान-मार्गे गन्तुं निश्चयमकरोत्। पृथा अपि, अर्जुनात् यदु-क्षयस्य भगवतः च गमनस्य श्रवणेन, मनः परं भगवति अनन्य-भक्त्या समाहितवती, जन्म-मृत्यु-चक्रात् निवृत्ता। स भगवान्, यो भूमेः भारं अपाकरोत्, अजः, तं देहम् अन्येन कण्टकेन इव कण्टकं निष्कास्य, उभौ त्यक्त्वा, परित्यक्तवान्। यथा नटः मत्स्यादि-रूपाणि धारयित्वा परित्यजति, तथा स भूमिभार-हरः तम् अपि देहम् परित्यज्य गतवान्। यदा श्रीमुकुन्दः, स भगवतः, शुभरूपेण सह पृथिवीं त्यक्तवान्, तदा एव अधर्मस्य हेतुर्भूतः कलिः, येषां चेतांसि न जागरितानि, तेषां मध्ये प्रवृत्तिम् अलभत। युधिष्ठिरः, विवेकी, नगर-राष्ट्र-गृह-स्वात्मनि, लोभ-मिथ्या-हिंसा-रूपेण कलेर् आगमनं दृष्ट्वा, प्रयाणाय मनः अकुरुत। स राजा, स्वपौत्रं गुण-शील-संयम-सम्पन्नं, गङ्गातटे हस्तिनापुरे, भूमिपतित्वे स्थापयामास। मथुरायां वज्रं शूरसेनानां नायकत्वे नियुक्त्वा, यथाविधि क्रियाः कृत्वा, अग्निं प्राशितवान्। तत्र, सर्वबन्धून् अनुचरान् वित्तं च परित्यज्य, ममत्वाभिमानौ त्यक्त्वा, सर्वसंयोगान् छित्त्वा, निरहङ्कारः अभवत्। वाक् मनसि, मनः प्राणे, इन्द्रियाणि तमसि, अपानं मृत्याव् अर्पयित्वा, लयावस्थां प्राविशत्। पञ्च महाभूतानि परस्परेण, ततः एकत्वे, ततः आत्मनि, आत्मानं च अक्षरे ब्रह्मणि समर्प्य, सर्वं न्यवेशयत्। वल्कल-धरः, उपवासी, जटिलः, उन्मूर्धन्, मूढवत्, उन्मत्तवत्, पिशाचवत् अपि, स्वस्वरूपं प्रकाशितवान्। उदासीनः, बधिरवत्, न शृण्वन्, उत्तरदिशं प्राविशत्, यथा पूर्वं महात्मानः, हृदि परमब्रह्मणि ध्यानस्थः, अनावर्त्य-पथम् अनुयातः। भ्रातरः अपि, दृढनिश्चयाः, तं अनुगम्य, कलिना स्पृष्टा भूमिप्रजाः दृष्ट्वा, प्रयाणाय प्रवृत्ताः। सर्वधर्मान् सम्यक् निर्वर्त्य, आत्मनो गतिं ज्ञात्वा, वैकुण्ठनाथस्य चरणारविन्दे मनः न्यधुः। अविचल-भक्त्या, विशुद्ध-बुद्धयः, नारायणस्य परं धाम एव मनसा अयोजयन्। ते तं परमं दुर्लभं स्थानं प्राप्नुवन्, यं विषयासक्तः मलिनः प्रापितुं न शक्नोति, केवलं विशुद्धात्मा एव प्राप्नोति। विदुरः अपि, प्रभासे देहम् उत्सृज्य, मनः कृष्णे समाहित्य, पितृभिः सह चित्तैक्यं प्राप्त्वा, स्वं पदं प्राप। तस्मिन् काले, द्रौपदी अपि, पतिस्नेहस्य विरक्तिं ज्ञात्वा, मनः केवलं श्रीवासुदेवे समर्प्य, तं स्थानं प्राप। यः कश्चित् श्रद्धया पाण्डुपुत्राणां प्रयाणकथां शृणोति, सः पुण्यां शुभदां कथां श्रुत्वा, हरेः भक्ति-सम्पदं प्राप्नोति। सूतः उवाच—ततः परीक्षित्, महाभागवतः, ब्राह्मणश्रेष्ठैः उपदिष्टमार्गेण, यथा पण्डिता बालकं पालयन्ति, तथा पृथिवीं शशास। स उत्तरायाः पुत्रीं इरावतीं विवाह्य, तस्यां चत्वारः पुत्रान् जनमेजयादीन् उत्पादितवान्। स गङ्गातटे त्रयः अश्वमेधयज्ञान् कृत्वा, विपुलं दानं दत्वा, शारद्वतं पुरोहितं कृत्वा, यत्र देवाः अपि दृश्यन्ते स्म। एकदा, दिग्विजये प्रवृत्तः स राजा, कलिं, यो राजा-रूपधारी शूद्रः, सः गोबिलं पादेन ताडयन् दृष्ट्वा, तम् अकृषीत्। शौनकः उवाच—कस्मात् राजा दिग्विजये कलिं गृहीतवान्? कोऽयम् शूद्रः, राजचिह्न-धारी, गोबिलं पादेन ताडयन्? यदि एषः कृष्णकथासम्बन्धी, तर्हि त्वं नो वद, भगवन्। अन्यथा, ये हि भगवत्पादाम्बुज-रसं पिबन्ति, तेषां विफलप्रलापाः, आयुः नष्टयः, किम् प्रयोजनम्? अल्पायुषां मर्त्यानां, अमृतत्वं कामयमानानां, भगवान् मृत्युरूपेण, शमिकमुनिना आहूतः। यावत् मृत्युः अत्र तिष्ठति, तावत् कश्चन न म्रियते; अतः मुनीन्द्रैः सः आहूतः। हरेः लीला-अमृतं लोकेषु पीयताम्! कलियुगे जनाः मन्दाः, अल्पमेधसः, अल्पायुषः, रात्रिम् निद्रया, दिवसम् व्यर्थकर्मभिः नयन्ति। सूतः उवाच—यदा कुरुक्षेत्रे परीक्षित्, कलिः राज्यं प्रविष्टः इति अप्रियम् श्रुत्वा, धनुषं गृहीत्वा, सज्जः अभवत्। स सुवर्ण-रथं, कृष्णाश्वयुक्तं, सिंहध्वजं आरोह्य, रथ-हय-गज-पदातिसमेतः, दिशो विजिगीषुः प्रस्थितः। स भद्राश्वं, केतुमालं, भारतं, उत्तरकुरून्, किम्पुरुषादीन् च विजित्य, तेषां करं संगृह्य। स नगराणि, अरण्यानि, शुद्धजल-नद्यः, देवोपम-मानुषान्, रमणीयाङ्गनाश्च विजित्य। धनञ्जयः, तत्र तत्र, अदृष्टपूर्वाणि अद्भुतानि, दिव्य-निवेशनानि, अप्सरसाम् सदृशाः स्त्रियः च दृष्ट्वा। तत्र चान्यत्र च, स्वपितामहानां यशः श्रुत्वा, यत्र श्रीकृष्णस्य महिमा प्रकाश्यते स्म। स तथा, आत्मनः अश्वत्थाम्नः अग्न्यस्त्रात् रक्षणं, वृष्णिपाण्डवयोः स्नेहं, केशवभक्तिं च श्रुत्वा। तैः संतुष्टः, प्रफुल्ललोचनः, बहुधन-वासो-हारदानं कृतवान्। स राजा, विष्णुपादारविन्दभक्तः, पाण्डवान् स्नेहसम्पन्नः, सारथ्यं, सख्यं, पार्षदत्वं, मित्रत्वं, दूतत्वं, वीरासनम्, अनुगमनम्, स्तुतिप्रणामं च कृत्वा, जगत् विष्णवे नमयति। एवं भागवतस्य एते श्लोकाः एकस्मिन् सुश्लक्ष्णे आख्याने संगृहीताः।