अथ अर्जुनः, यस्य चेतः भक्त्या वासुदेवपादाभ्यां निरन्तरं ध्यानसम्भृतं शुद्धमलशेषमभवत्, परमात्मबोधे प्रतिष्ठितः सञ्जातः। स महाबलः अर्जुनः, रणाङ्गणे भगवता गीतं ज्ञानं पुनः पुनः स्मरन्, कालदैन्यमोहान्धकारं विजित्य स्थितिम् अवाप्तवान्। ब्रह्मस्थित्युपलम्भेन शोकात् विमुक्तः, द्वैतसंशयच्छेदात् गुणातीतस्वरूपे लीनः, देहाभिमानरहितः, जातिमृत्युपरः अभवत्। युधिष्ठिरोऽपि, मनः प्रशान्तमाकल्य, भगवत्प्रयाणं यादवविनाशं च श्रुत्वा, उच्चस्थानमार्गानुसरणं निश्चितवान्। पृथा अपि, अर्जुनाद् यादवविनाशं भगवत्प्रयाणं च श्रुत्वा, परमात्मनि अनन्यभक्तिं स्थापयित्वा, संसारचक्रात् निवृत्ता। योऽजन्मा भगवान् पृथिव्याः भारहरः, स तन्मयं शरीरं यथा कण्टकं कण्टकेन निष्कास्य, उभयं त्यक्तवान्। नटनाट्यवद् मत्स्यादिरूपाणि धृत्वा यथा परित्यजति, तथैव स पृथिवीभारहरः तन्मयं शरीरं परित्यक्तवान्। यदा मु्कुन्दः श्रीभगवान् शुभरूपसमेतः पृथिवीं त्यक्तवान्, तदा तस्मिन्नेव क्षणे कलीः, अधर्महेतुः, येषां चेतांसि न प्रमोदितानि, तेषां प्रवृत्तिम् आरब्धवान्। युधिष्ठिरः, प्राज्ञः विवेकी च, कलेः प्रवर्तनां — पुर्यां, राष्ट्रे, स्वगृहे, आत्मनि च — लोभमिथ्याहिंसारूपेण दृष्ट्वा, प्रयाणाय समुत्सुकः अभवत्। स राजा, स्वपौत्रं सद्गुणशीलं शास्त्रनिष्ठं च, गङ्गातटे हस्तिनापुरे पृथिव्याः अधिपतित्वे स्थापयामास। मथुरायां च वज्रं शूरसेनाधिपतिं स्थापयित्वा, यथाविधि होमं कृत्वा, अग्निं प्रविश्य स्वधर्मं समाप्य, सर्वसम्बन्धान् — बान्धवांश्च, अनुचरांश्च, वित्तं च — सर्वं त्यक्त्वा, ममकाराभिमानौ च निर्मूल्य, बन्धनानि छित्वा, आत्मन्येव स्थितः। स्ववाक्यं मनसि, मनः प्राणे, इन्द्रियाणि तमसि, अपानं मृत्यौ न्यस्य, लयान्वितः अभवत्। पञ्चमहाभूतानि परस्परेण, ततः एकत्वे, ततः सर्वं स्वात्मनि, आत्मानं च अक्षरब्रह्मणि न्यस्य, स मुनिः परमशान्तिम् अवाप्तवान्। वल्कलाम्बरधारणेन, उपवासेन, जटासंयमेन च, शिरोविवृतेन, स मूढवत्, उन्मत्तवत्, पिशाचवत् च, स्वस्वरूपं प्रकाशयन् अभवत्। सर्वत्र उदासीनः, बधिरवत्, न किञ्चिदपि शृण्वन्, उत्तरदिग्गमनमार्गेण, यथा महात्मानः पूर्वं गतवन्तः, तथा परमात्मानं हृदि ध्यायन्, अनावृत्तिपदं प्राप। तस्मिन्नेव काले, भ्रातरः अपि, कलेः स्पर्शेन पृथिव्यां पीडितान् जनान् दृष्ट्वा, दृढनिश्चयेन तं अनुगम्यम्। धर्मतः सर्वकर्माणि सम्पाद्य, आत्मनः परमगत्यवबोधेन, वैकुण्ठनाथस्य पदयोः मनः समर्प्य, अव्यभिचारिण्या भक्त्या, शुद्धबुद्धयः, नारायणस्य परमधामनि चित्तं स्थापयामासुः। ते तदद्भुतदुर्लभं स्थानं प्राप्तवन्तः, यत् विषयासक्तदुष्टचित्तैः अप्राप्यम्, केवलं शुद्धात्मना लभ्यते। विदुरः अपि प्रभासे देहं त्यक्त्वा, कृष्टे चित्तं निवेश्य, पितृभिः संयुक्तः स्वधाम प्राप। तस्मिन्नेव काले द्रौपदी अपि, पत्युः वैराग्यम् अनुभूय, अनन्यचित्ता वासुदेवे भगवति, तदधिष्ठानं प्राप्तवती। यः कश्चित् श्रद्धया पाण्डुपुत्राणां प्रयाणकथाम् इमां शृणोति, या परमपवित्रा, शुभदा च, स हरौ भक्तिं सिद्धिं च लभते। इति सूतः उवाच — ततः परीक्षित्, महाभागवतः, पृथिवीं पण्डितश्रेष्ठैः उपदिष्टमार्गेण, यथा गुणिनं बालं गुरवः पालयन्ति, तथैव पालयामास। उत्तराजायायाः इरावत्यां विवाहं कृत्वा, तस्मात् जनमेजयप्रभृतीन् चत्वारः पुत्रान् अलभत। स गङ्गातटे त्रयः अश्वमेधयज्ञान् कृत्वा, विपुलदानेन, शारद्वतं पुरोहितं कृत्वा, यत्र देवाः अपि दृश्यन्ते स्म, यज्ञसमाप्तिं समाचरत्। एकदा, दिशाविजये, स वीरः राजा, कलीं, यो राजा इव वेशधारी, वस्तुतः शूद्रः, गोबिलं पादेन ताडयन्, तं निगृह्य। शौनकः उवाच — किमर्थं स राजा विजये कलीं निगृह्य? कोऽयं शूद्रः राजलक्षणधारी, गवां पादेन ताडयन्? भगवतः कथासम्बन्धे यद्यस्ति, तद्वद। अन्यथा, भगवत्पादाम्बुजरसास्वादने रतजनानां, फलहीनकथाश्रवणेन किं प्रयोजनम्? तुच्छवाक्यैः आयुः व्यर्थं नीयते। हे सौम्य! मर्त्यजनानां, अल्पायुश्च, मृत्युम् अमृतत्वकामानां, तत्र मृत्युं स्वयं शमिकमुनिना आहूतम्। यावत् मृत्युर्नैवात्र, तावत् कोऽपि न म्रियते; अतः स भगवाञ्छिष्टैः ऋषिभिः आहूतः। हे लोके, हरिकथामृतं पिबाम! कलियुगे जनाः मन्दाः, मन्दबुद्धयः, अल्पायुषः; रात्रौ निद्रया, दिवा व्यर्थकर्मणा कालः गच्छति। सूतः उवाच — परीक्षित्, कुरुक्षेत्रे निवसन्, कलीः स्वराज्ये प्रविष्टः इति अमङ्गलवार्तां श्रुत्वा, धनुषं समादत्त। स सुवर्णरथमारुह्य, कृष्णाश्वयुक्तं सिंहध्वजं, रथाश्वगजपदातिसैन्येन परिवृतः, दिशो विजिगीषुः निर्गतः। स भद्राश्वं केतुमालं भारतं उत्तरकुरुं किम्पुरुषादीन् च विजित्य, तेषां करान् संगृह्य। स नगरवनानि, निर्मलजलनद्यः, देवतुल्यान् नरान्, रमणीयाङ्गनाश्च विजित्य। धनञ्जयः तत्र तत्र, पूर्वं अदृष्टानि, दिव्यवेश्मानि, सुराङ्गनासमानाः स्त्रियश्च दृष्टवान्। तत्रापि अन्यत्र च, स स्वपितृणां कीर्तिं श्रुत्वा, या कृष्णस्य महिमानं प्रकाशयति। स्वयम् अपि अश्वत्थाम्नः अस्त्रात् रक्षितः, वृष्णिपाण्डवयोः सौहार्दं, केशवभक्तिं च श्रुत्वा, सन्तुष्टः, विशाललोचनः, तान् धनवस्त्रहारादिभिः सम्पूज्य, तुष्टिं बिभ्रद् अभवत्।