एवं भगवान् पृथिव्याः भारं संहरन् बलिनां यदूनां परस्परवधं कारणीकृत्य, यथा बलवन्तः दुर्बलान् विनाशयन्ति, पृथिवीं शमयामास। स गोविन्दः, यः यथाकालदेशपात्रं मधुरं वाक्यम् उदाहरति, तेन तस्य वचनानि स्मर्यमाणानि मनः प्रह्लादयन्ति, हृदयस्य शोकं शमयन्ति, चेतः आकर्षयन्ति। एतेन समयेन अर्जुनः, भगवत्पादाम्बुजे गाढानुरागेण मनः समाहितं कृत्वा, शान्तः शुद्धचित्तः अभवत्। स अर्जुनः, भक्त्या वासुदेवपादारविन्दे निरन्तरं ध्यानपरायणः, सर्वशेषकल्मषविनिर्मुक्तः, परमात्मनि स्थितिं प्राप। तेन महात्मना अर्जुनेन, रणाङ्गणे भगवता गीतं ज्ञानं स्मृत्वा, कालदैन्यमोहम् अतिक्रम्य तमो नाशितम्। स ब्रह्मणि स्थितः, शोकात् विमुक्तः, द्वैतसंशयच्छेदेन प्रकृत्यतीतानां गुणानां पारमार्थिकस्थितिम् आप, देहाभिमानरहितः, जन्ममृत्युतरः अभवत्। युधिष्ठिरः अपि, मनः संयम्य, भगवतो निर्गमनं यदुकुलनाशं च श्रुत्वा, उत्तमां गतिं प्रति मार्गं स्थिरचित्तः आलोकयत्। पृथापि, अर्जुनात् यदूनां विनाशं भगवतः च निर्गमनं श्रुत्वा, मनः परं पुरुषे केवलभक्त्या निलीन्य, संसारचक्रात् निवृत्ता। स भगवान्, यो अजः पृथिव्याः भारं अपानेयत्, तद् देहम् अपि यथा कंटकं कंटकेन निष्कास्य, उभयं त्यक्तवान्। यथा नटः मत्स्यादिरूपाणि गृहीत्वा त्यजति, तथा स पृथिव्याः भारं अपानेय्य तद् देहम् अपि परित्यज्य गतवान्। भगवतः श्रीमुकुन्दस्य शुभरूपेण सह पृथिवीं त्यक्तायाम्, तस्मिन्नेव क्षणे कलिः अधर्मबन्धुः, अविवेकचेतसां मध्ये प्रवृत्तिम् आप। युधिष्ठिरः, प्राज्ञः विवेकी च, कलेरागमनं नगरे राष्ट्रे स्वगृहे स्वात्मनि च, लोभानृतहिंसारूपेण, दृष्ट्वा, प्रस्थानाय मतिं चकार। तेन स्वपौत्रं गुणशीलसंस्कारेषु समं, गङ्गातटे हस्तिनापुरे पृथिव्याः अधिपतित्वे स्थापयित्वा, मथुरायां वज्रं शूरसेनानां प्रमुखं कृत्वा, विधिवत् सर्वकर्माणि सम्पाद्य, अग्निं होमयामास। तत्र स सर्वसंगान्—बान्धवान् अनुचरान् वित्तं च—त्यक्त्वा, ममत्वाभिमानच्छेदेन, सर्वबन्धनानि छित्त्वा, विमुक्तोऽभवत्। वाणीं मनसि, मनः प्राणे, इन्द्रियाणि तमसि, अपानं मृत्यौ, तानि च सर्वाणि लयस्थितौ न्यस्य, आत्मनि लीनः अभवत्। पञ्चमहाभूतानि परस्परं, तानि च एकीभूय, आत्मनि, आत्मानं च अक्षरे ब्रह्मणि न्यस्य, पूर्णलयमाप। वल्कलाम्बरः, उपवासी, जटिलः, शिरोविवृत्तकेशः, जडमत्तपिशाचवत्, स्वस्वरूपं प्रकटयन्, निर्लिप्तः, निःस्पन्द इव, उत्तरतः प्रस्थितवान्। यथा पूर्वं महात्मानः, हृदि अक्षरब्रह्मणि ध्यानस्थः, अनावर्त्यपदं प्रविशन्, स प्रस्थितवान्। तस्य भ्रातरः अपि, दृढनिश्चयेन, कलिना अधर्ममित्रेण संस्पृष्टां पृथिवीं दृष्ट्वा, तं अनुव्रज्य गतवन्तः। धर्मेण सर्वकर्माणि सम्पाद्य, आत्मनो लक्ष्यं ज्ञात्वा, वैकुण्ठनाथस्य पादपद्मे मनः न्यस्य, अविचलभक्त्या, विशुद्धबुद्धयः, केवलं नारायणस्य परमधाम्नि चित्तं स्थितवन्तः। ते तद् दुर्लभं स्थानं प्रापुः, यद् विषयासक्तैः मलिनात्मभिः न लभ्यते, शुद्धात्मना तु सुलभम्। विदुरोऽपि प्रभासे देहं त्यक्त्वा, मनः कृष्णे लीनं कृत्वा, पितृभिः सह एकत्वं प्राप्त्वा स्वं धाम प्रपेदे। तदा द्रौपदी अपि पत्युः वैराग्यं ज्ञात्वा, वासुदेव एव एकचित्ता, तं परमं स्थानं प्राप्तवती। यः श्रद्धया पाण्डुपुत्राणां प्रयाणकथां शृणोति, सा पुण्या शुभदा, स हरौ भक्तिं सिद्धिं च लभते। एतस्मिन्नन्तरे सूतः उवाच—ततः परीक्षित्, महाभागवतः, ब्राह्मणश्रेष्ठैः उपदिष्टमार्गेण, यथा सुजातं बालकम् आचार्यः पालयति, तथा पृथिवीं पालयामास। स उत्तराजायां इरावत्यां विवाहं कृत्वा, तस्मात् जनमेजयादीन् चत्वारः पुत्रान् उत्पादयामास। गङ्गातटे त्रिः अश्वमेधयज्ञं कृत्वा, शारद्वतं पुरोहितं कृत्वा, विपुलं दानं दत्वा, देवाः अपि तत्र दृश्यन्त इव। एकदा दिशो विजिगीषुः स राजा, कलिं नृपरूपिणं शूद्रं, गावं चर्षणिं पादेन ताडयन्तं, जघान। शौनकः पप्रच्छ—कस्मात् स राजा कलिं गृहीत्वा विजिगीषुः? कः स शूद्रः, राजचिह्नधारी, या गाम् पादेन ताडयामास? यदि एषः कृष्णकथासम्बद्धः, तद् वद सुव्रत। किं वा कृष्णपादाम्बुजमध्वैकरसास्वादिनां, व्यर्थकथाभिः, याः आयुः निष्फलयन्ति? अल्पायुषां मर्त्यानां, अमृतत्वमिच्छतां, स भगवान् मृत्युरिव, ऋषिणा शमिकेन अत्र आहूतः। यावत् मृत्युः अत्र तिष्ठति, तावत् कोऽपि न म्रियते; अतः स भगवान् महर्षिभिः आहूतः। भूयात् लोके हरिकथामृतपानम्! कलौ तु जनाः मन्दाः मन्दमतयः, अल्पायुषः, रात्रौ निद्रया, दिवा व्यर्थकर्मणा, आयुः व्यर्थयन्ति। एवं स परीक्षित्, कुरुक्षेत्रे स्थितः, कलिं स्वराज्ये प्रविष्टम् अशुभं श्रुत्वा, धनुषि सज्ये कृत्वा, रथं सिन्दूरदन्तिभिः युक्तं, श्यामवर्णाश्वयुक्तं, सिंहध्वजं, सुविभूषितं, स्वचमूना—रथाश्वगजपत्तिभिः—परिवृतः, दिग्विजयं प्रस्थितः। स भद्राश्वं, केतुमालं, भारतं, उत्तरकुरून्, किम्पुरुषादीन् च विजित्य, तेषां करं संप्राप्य। नगरवनानि, निर्मलजलनद्यः, देवकल्पान् नरान्, सुरोपमाः स्त्रियः च, विजित्य। धनञ्जयः तत्र अदृष्टपूर्वाणि अद्भुतानि, रम्यगृहाणि, अप्सरःसदृशाः स्त्रियश्च अपश्यत्।