राजन्, भगवतः गूढानि कर्माणि यथा प्रायः दृश्यन्ते, तथा जीवाः परस्परं नाशयन्ति च, पोषयन्ति च, तस्यैव विधानात्। जलमध्ये यथा बृहत्तरः मत्स्यः लघुतरं मत्स्यं भक्षयति, तथा मनुष्यानां मध्ये बलवान् दुर्बलान् जयति, शक्तिमान् अशक्तान् अधिगच्छति। एवं भगवता पृथिव्याः भारः अपाकृतः, यदूनां महात्मनां परस्परं विनाशनं कृत्वा, बलिनः दुर्बलान् यथा नाशयन्ति। गोविन्दस्य समये, स्थले, कारणे च उक्तानि वचनानि, यानि हृदयस्य शोकम् अपहाय मनः आकृष्णन्ति, स्मरन्तस्य मनसि मोदं जनयन्ति। ततः अर्जुनः भगवत्पादकमलान् स्नेहपूर्णेन चित्तेन चिन्तयन्, शान्तमनाः शुद्धः च अभवत्। अर्जुनस्य मनः भक्तिरेण, वासुदेवपादे निरन्तरं ध्यानात्, सर्वमलानां विशुद्ध्या, परमवस्थायाम् स्थितम्। स बलवान् अर्जुनः, भगवतः युद्धभूमौ गीतं ज्ञानं स्मरन्, कालस्य, भाग्यस्य, मोहस्य च तमः अतीत्य गतः। दुःखात् विमुक्तः, ब्रह्मस्थितिम् प्राप्तः, द्वैतशङ्कां छित्वा, प्रकृत्याः गुणातीतः, देहाभिमानरहितः, जन्मातीतः च अभवत्। युधिष्ठिरः, मनः संयम्य, भगवतः गतिं, यदुवंशस्य अन्तं च श्रुत्वा, उत्तममार्गं अनुसर्तुं निश्चितवान्। पृथा अपि, अर्जुनात् यदूनां विनाशं, भगवतः गमनं च श्रुत्वा, मनः केवलं परं भगवति समर्प्य, जन्ममृत्युसंसारात् निवृत्ता। भगवतः, अजस्य, पृथिव्याः भारापाकरणं कृत्वा, तं देहं यथा कांटं कांटेन निष्कृत्य, उभयं त्यक्तवान्। यथा नटः मत्स्यादिरूपं धारयित्वा त्यजति, तथा स पृथिव्याः भारं अपाकृत्य तं देहं त्यक्तवान्। यदा मुकुन्दः, भगवतः शुभरूपेण सह, पृथिवीं त्यक्तवान्, तस्मिन्नेव क्षणे, कलिः अधर्मस्य कारणः, तेषां मनसाम् अविज्ञातेषु प्रवर्तितुम् आरभत। युधिष्ठिरः, प्राज्ञः, विवेकिनः, कलिं नगरे, राज्ये, गृहे, आत्मनि च, लोभमिथ्याभिघातरूपेण प्रवर्तमानं दृष्ट्वा, गन्तुं निश्चितवान्। स राजा, स्वस्य पौत्रं, गुणैः शीलैः च तुल्यं, गङ्गातटे हस्तिनापुरे पृथिव्याः अधिपतिं कृत्वा स्थापयामास। मथुरायाम्, वज्रं शूरसेनानां प्रमुखं कृत्वा, यथाविधि कर्माणि कृत्वा, अग्निं पितुः पानं कृतवान्। तत्र, बन्धून्, अनुयायिनः, सम्पत्तिं च सर्वं त्यक्त्वा, ममत्वं अहंकारं च विहाय, सर्वबन्धनानि छित्वा मुक्तः अभवत्। स स्वं वाक्यम् मनसि, मनः प्राणे, अन्येन्द्रियाणि तमसि, प्राणः मृत्यौ, एवं लयावस्थां प्रविष्टवान्। पञ्चभूतानि परस्परं समर्प्य, एकत्वे समर्प्य, सर्वं आत्मनि, आत्मानं च अक्षरब्रह्मणि समर्पितवान्। वल्कलवस्त्रधारी, उपवासी, जटाजूटबद्धः, शिरः अनावृतः, मूढः, उन्मत्तः, पिशाचवत्, स्वं स्वरूपं प्रकाशयन् अभवत्। उदासीनः, श्रोत्रं न श्रुण्वन्, उत्तरेण पथेन निर्गतः, यथा महात्मानः पूर्वं गच्छन्ति, हृदि परमब्रह्मणि ध्यानं कृत्वा, यत्र पुनः न प्रतिनिवर्तते। तस्य भ्रातरोऽपि, दृढनिश्चयेन, तं अनुगच्छन्तः, पृथिव्याः जनाः कलिना, अधर्ममित्रेण, स्पृष्टाः क्लान्ताः च अभवन्। सर्वं धर्मं सम्यक् कृत्वा, आत्मनोऽर्थं ज्ञात्वा, ते मनः वैकुण्ठाधिपस्य पदकमले समर्पितवन्तः। अखण्डितभक्त्या, शुद्धबुद्ध्या, मनः केवलं नारायणस्य परमधामे स्थितवन्तः। ते तद् दुर्लभं स्थानं प्राप्तवन्तः, यद् इन्द्रियविषयासक्तैः मलिनैः न लभ्यते, केवलं शुद्धात्मना लभ्यते। विदुरः अपि, प्रभासे देहं त्यक्त्वा, मनः कृष्णे समर्प्य, पितृभिः एकीकृतचेताः, स्वं स्थानं गतवान्। तस्मिन्नेव काले, द्रौपदी, पत्युः वैराग्यं ज्ञात्वा, मनः केवलं वासुदेवाय समर्प्य, तं स्थानं प्राप्तवती। यः पाण्डुपुत्राणां गमनकथां श्रद्धया शृणोति, या उत्तमं पावनं, शुभदं, स हरौ भक्तिं सिद्धिं च प्राप्नोति। सूतः उवाच— ततः परीक्षित्, महाभागः भक्तः, ब्राह्मणश्रेष्ठैः उपदिष्टमार्गं अनुसरन्, भूमिं यथा विदग्धः बालकः मार्गदर्शकैः निर्देशितः, तथा शासितवान्। उत्तरा पुत्री इरावतीं परिणीय, तस्यां जनमेजयादिभ्यः चत्वारः पुत्रान् उत्पादितवान्। स गङ्गातटे त्रिः अश्वमेधयज्ञं कृतवान्, विपुलं दानं दत्तवान्, शारद्वतः पुरोहितः, यत्र देवाः अपि दृश्यन्ते। एकदा, दिशि विजयाय, वीरः राजा कलिं, यः राजवेषधारी शूद्रः, गवां वृषभं च पादेन ताडयन्, गृहीतवान्। शौनकः उवाच— किमर्थं राजा विजयाय कलिं गृहीतवान्? कः स शूद्रः, राजचिह्नधारी, यः गाम् पादेन ताडयति? यदि कृत्स्नकृष्णकथासम्बद्धं, तद् वद। अन्यथा, भगवत्पादाम्बुजरसास्वादनाय, अन्यानि फलहीनानि वार्ताः व्यर्थं आयुः क्षपयन्ति। मृत्युमिच्छुभिः अल्पायुषः जनैः अमृतत्वकामैः, भगवान् मृत्युरूपेण, शमिकमुनिना आह्वातः। मृत्युः यावत् अत्र स्थितः, तावत् कश्चन न म्रियते; अतः महर्षिभिः आह्वातः। हरेः लीलामृतं लोकाः पिबन्तु। कलौ, जनाः मन्दाः, मन्दबुद्धयः, अल्पायुषः; रात्रयः निद्रायाम्, दिवसः व्यर्थकर्मणि क्षप्यन्ते। सूतः उवाच— यदा परीक्षित् कुरुक्षेत्रे स्थितः, कलिः राज्यं प्रविष्टः इति अप्रियं श्रुत्वा, स वीरः धनुरादाय स्थितः। स सुविभूषितं रथं, कृष्णाश्वयुक्तं, सिंहध्वजं, समारुह्य, रथाश्वगजपदातिसैन्येन परिवृतः, दिग्विजयं आरब्धवान्। भद्राश्वं, केतुमालं, भारतं, उत्तरकुरुं, किम्पुरुषादीन्, विजित्य, तेषां करं संग्रहीतवान्।