राजन्, भगवतः परमात्मनः वियोगेन, मम प्रियसखा प्रियतमश्च, हृदयम् शून्यतया व्याप्तम्। जीवनमार्गे तस्य महात्मनः कर्मणां संरक्षणमपि अस्ति, तथापि अहं निर्बलायाः स्त्रियाः चौरैः पराजितायाः इव, असहायः जातः। यः धनुः, ये शराः, यः रथः, ये अश्वाः, अहं च सारथिः—यस्य पुरतः राजानः अपि नमन्ति—सर्वे क्षणेन शक्तिहीनाः व्यर्थाः च अभवन्, मायायाः अग्नौ होमवस्तूनि इव। राजन्, तव इच्छया, यदवः स्वनगरस्य मित्रत्वं न कुर्वन्तः, ब्राह्मणानां शापेन मोहिताः, परस्परं मुष्टिभिः आघातयन्तः अभवन्। वारुणीमद्यपानात्, मदेन मनः विक्षिप्तम्, तदानीं एकमेकं न अविज्ञाय, ते परस्परं युद्धम् अकुर्वन्, केवलं चत्वारः पञ्च वा अवशिष्टाः। एष भगवत्क्रियायाः सामान्यः मार्गः—जीवाः परस्परं विनाशयन्ति, पोषयन्ति च, तस्य विधानात्। यथा उदके बृहत्तरः मत्स्यः लघुतरम् उपयच्छति, तथा मानवेषु, बलवान् निर्बलम्, शक्तिमान् अशक्तिमन्तम् अधिगच्छति। एवं भगवान् पृथिव्याः भारं अपाकरोत्, यदूनां महात्मनां परस्परविनाशेन, यथा शक्तिमान् अशक्तिमन्तम् विनाशयति। गोविन्दस्य वचनानि, यथासमयम् यथास्थानम् यथावयम्, हृदयदुःखशमनानि, स्मरणेन मनोहराणि भवन्ति। एवं अर्जुनः भगवत्पादकमलानि स्नेहस्निग्धेन मनसा चिन्तयन्, मनः शान्तम् निर्मलम् च अभवत्। अर्जुनः, भक्त्या वासुदेवपादाभ्यां निरन्तरं ध्यानम् कृत्वा, सर्वकल्मषशुद्धः, परमचेतनायाम् स्थितः। स महाबलः अर्जुनः, युद्धभूमौ भगवत्कृतं ज्ञानम् स्मृत्वा, कालभाग्यमोहम् अतिक्रान्तः। दुःखात् मुक्तः, ब्रह्मस्थितिम् प्राप्तः, द्वैतशङ्काः छिन्नः, प्रकृतिगुणातीतः, देहाभिमानरहितः, जन्मातीतः अभवत्। युधिष्ठिरः, मनः संयम्य, भगवतो निर्गमनं यदुवंशस्य अन्तं च श्रुत्वा, उत्तममार्गे गन्तुं निश्चयम् अकुर्वत्। पृथा अपि, अर्जुनात् यदूनां विनाशं भगवतो निर्गमनं च श्रुत्वा, मनः परमात्मनि अनन्यभक्त्या स्थिरीकृत्य, जन्ममृत्युसंसारात् निवृत्ता। यः पृथिव्याः भारं अपाकरोत्, अजः भगवान्, तं शरीरं त्यक्तवान्, यथा कांटः कांटेन निष्कास्य, उभौ त्यज्यते। यथा नटः मत्स्यादिरूपम् अवलम्ब्य, तदनन्तरम् त्यजति, तथा पृथिव्याः भारं अपाकृत्य, भगवान् तद्रूपम् अपि त्यक्तवान्। यदा मुकुन्दः, सौम्यरूपेण सह, पृथिवीं त्यक्तवान्, तस्मिन्न एव क्षणे, कलिः अधर्मस्य कारणम्, तेषु मनः न जागृतम्, तत्र प्रवृत्तः। युधिष्ठिरः, विवेकी, कलिं नगरम्, राज्यं, गृहं, आत्मानं च, लोभमिथ्याहिंसारूपेण आगतम् दृष्ट्वा, गन्तुम् उद्यतः। स राजा, स्वस्य पौत्रम्, गुणशीलसम्पन्नम्, गङ्गातटे हस्तिनापुरे, पृथिव्याः अधिपतिम् स्थापयामास। मथुरायां वज्रं शूरसेनानां प्रमुखम् नियुक्तवान्; ततः विधिवत् अग्निहोत्रम् कृत्वा, भगवान् यज्ञाग्निम् पितवान्। तत्र, बन्धुजनान् अनुयायिनः धनं च सर्वम् परित्यज्य, ममत्वाभिमानम् विमुक्तः, सर्वसङ्गं छित्त्वा। वाचम् मनसि, मनः प्राणे, इन्द्रियाणि तमसि, प्राणम् मृत्यौ, इत्येवम् समर्प्य, लयावस्थाम् प्रविष्टवान्। पञ्च महाभूतानि परस्परम्, ततः एकत्वे, तद् आत्मनि, आत्मानम् अक्षरे ब्रह्मणि समर्प्य, योगी समाहितः। वल्कलवस्त्रधारी, उपवासी, जटाजूटबद्धः, शिरः अनावृतम्, मूढः उन्मत्तः प्रेतवत् इव दृश्यते, स्वस्वरूपम् प्रकाशितवान्। उदासीनः, बधिरवत् न शृण्वन्, उत्तरमार्गम् प्रविष्टः, महात्मनां पथम् अनुसरन्, हृदि परमब्रह्म ध्यानयन्, यत्र न पुनरागमनम् अस्ति। सर्वे भ्रातृणः, दृढनिश्चयम् कृत्वा, तं अनुगच्छन्, यः पृथिव्याः जनः कलिना स्पृष्टः, अधर्ममित्रेण पीडितः। सर्वधर्माणि कृत्वा, आत्मनः परमगति ज्ञात्वा, वैकुण्ठनाथस्य पदकमलानि मनः न्यस्तवान्। अनन्यभक्त्या, शुद्धबुद्ध्या, नारायणस्य परमधामे मनः स्थिरीकृत्य। ते तद् दुर्लभं स्थानम् प्राप्तवन्तः, यः विषयासक्तैः अशुद्धैः न प्राप्तव्यः, केवलं शुद्धात्मना प्राप्तः। विदुरः अपि, प्रभासे देहं त्यक्त्वा, मनः कृष्णे समर्प्य, पितृभिः एकीकृतः, स्वधामं गतः। तस्मिन्न काले, द्रौपदी अपि, पतिसंन्यासम् दृष्ट्वा, मनः अनन्येन वासुदेवभगवति स्थाप्य, तत् पदम् प्राप्तवती। यः श्रद्धया पाण्डुपुत्राणां निर्गमनकथाम् शृणोति, या पुण्यतमाः शुभदायिनी च, स हरौ भक्तिम् सिद्धिम् च आप्नोति। ततः सूतः उवाच—परिक्षित्, महाभक्तः, पृथिवीं ब्राह्मणश्रेष्ठैः निर्दिष्टमार्गेण अपि शिशुम् यथा गुप्तम्, तद्वत् पालितवान्। स उत्तरा-कन्यायाः इरावत्याः विवाहं कृत्वा, तस्मात् जनमेजयाद्यः चत्वारः पुत्रान् उत्पादितवान्। स गङ्गातटे त्रिः अश्वमेधयज्ञान् कृत्वा, बहुदानानि दत्वा, शारद्वतः ऋत्वा, यत्र देवाः अपि दृश्यन्ते। एकदा दिशिजये, वीरः राजा कलिं, राजरूपधारीं शूद्रं, गाम् वृषभं च पादेन आघातयन्तम्, गृहीतवान्। शौनकः उवाच—कस्मात् राजा कलिं दिशिजये गृहीतवान्? कः स शूद्रः, राजचिह्नधारी, यः गाम् पादेन आघातयत्? भगवत्कथासम्बन्धे चेत्, तत्त्वं ब्रूहि। अन्यथा, भगवत्पादकमलरसास्वादनरता जनाः, फलहीनकथाः किम् उपयुज्यन्ते, याः केवलं आयुः नाशयन्ति? मृदुजनः, यः मृत्युम् अमृतत्वम् इच्छति, तस्य मृत्युः, शमीकमुनेन आहूतः भगवतः रूपेण, अत्र आगतः। मृत्युः यत्र तिष्ठति, तत्र जनः न म्रियते; तस्मात् महर्षिभिः भगवान् आहूतः। अहो, हरिकथामृतम् मानवेषु पीयताम्!