अर्जुनः राज्ञे इत्येवमुवाच—"सखे सह शयनासनगमनभोजनकथादिषु मया किञ्चिद्बुद्धिभ्रमात् सख्यं समं मन्ये स्म, पित्रा पुत्रेण यथा, तथैव मया भगवति कृतापराधाः स्वभावतोऽज्ञानसम्भूताः सन्ति। स तु परमात्मा, मम प्रियतमः सुहृद्, अनुग्रहात् सर्वमेतत् क्षमयामास। अद्य तु, हे राजन्, तस्मिन् पुरुषोत्तमे मम स्नेहबन्धौ विलीनमाने, मम हृदयम् रिक्तमिव जातम्। अस्मिन्संसारमार्गे तस्य महाकर्मरक्षणं सति अपि, स्त्रीव यथा चौरैः पराजिता, तथा अहम् असहायः अभवम्।" "यः धनुः, ये शराः, यः रथः, ये अश्वाः, अहं च सारथिः—येभ्यः राजानः अपि प्रणमन्ति स्म—सर्वं तु क्षणेन माया-वशात् भस्मीकृतनैवेद्यवत् अशक्तम् अभूत्। हे राजन्, तव इच्छया यदवः, ये स्वनगरस्य सख्यं न कुर्वन्ति स्म, ब्राह्मणशापमोहिताः, अन्योन्यं मुष्टिभिः ताडयन्तः, विनष्टाः।" "ते वारण्यं मद्यं पीत्वा, मदोन्मत्तचित्ताः, अन्योन्यं न जिज्ञासवः, स्वजनानपि न विविच्य, परस्परं जघ्नुः, केवलं चत्वारः पञ्च वा अवशिष्यन्ते। एष भगवतः विचित्रलीलायाः धर्मः—जीवाः परस्परं विनाशयन्ति, पालनं च कुर्वन्ति, तस्यैव विधानात्। यथा जलचराः बलीयांसः दुर्बलान् ग्रसन्ति, तथा नराणां मध्ये अपि, बलवान् दुर्बलम्, समर्थः असमर्थम् जयति।" "एवं भगवान् पृथिव्याः भारं यदुभिः स्वयमेव स्वस्वं नाशयद्भिः अपाकरोत्, यथा बलीयांसः दुर्बलान् नाशयति। गोविन्दस्य तु वचनानि, यानि कालदेशसंबद्धानि, हृदयशोकनाशनानि, स्मरणमात्रेण मनः आकर्षयन्ति।" एवं अर्जुनः भगवत्पादपद्मस्मरणेन प्रेम्णा मनसा शान्तः शुद्धः च अभवत्। तस्य मनः भगवत्कृपया, भक्त्या, वासुदेवस्मरणेन, सर्वशेषमलवर्जितम्, परां स्थितिम् आगमत्। स महाबलः अर्जुनः, युद्धभूमौ भगवता गीयमानं ज्ञानं स्मृत्वा, कालकर्ममोहान्धकारम् अतिक्रामत्। ब्रह्मणि स्थित्वा, शोकात् विमुक्तः, द्वैतसंशयच्छेदेन, प्रकृतिगुणातीतः, देहाभिमानरहितः, जन्ममृत्यूनिर्मुक्तः अभवत्। युधिष्ठिरः अपि, मनः संयम्य, भगवतः प्रयाणं यदुवंशविनाशं च श्रुत्वा, उत्तमगत्यनुसरणाय धृतिमान् अभवत्। पृथा अपि, अर्जुनात् यदूनां विनाशं भगवतः च प्रयाणं श्रुत्वा, चित्तं परमात्मनि एकनिष्ठया न्यवेशयत्, संसारचक्रात् निवृत्ता च। योऽयं अजः भगवाञ् पृथिव्याः भारहरणाय आविर्भूतः, स तद्वपुः, यथा कंटकेन कंटकं निष्कास्य उभयं त्यज्यते, तथैव त्यक्तवान्। यथा नटः मत्स्यादिरूपाणि गृह्णाति त्यजति च, तथा स पृथिव्याः भारहरः तद्वपुः परित्यक्तवान्। यदा मुकुन्दः, श्रीभगवान्, पृथिवीं स्वशुभवपुषा सह त्यक्तवान्, तदा क्षणेनैव, येषां चेतांसि अनुत्थितानि, तेषु कलिः अधर्महेतुः प्रवृत्तः। युधिष्ठिरः, धीरः प्राज्ञः च, कलेरागमनं—नगरे, राष्ट्रे, स्वगृहे, आत्मनि च—लोभमिथ्याहिंसादिलक्षणम्, दृष्ट्वा निर्गमाय निश्चितवान्। स राजा, स्वगुणाचार्यसमन्वितं पौत्रं गङ्गातटे हस्तिनापुरे पृथ्वीश्वरं स्थापयामास। मथुरायां वज्रं शूरसेनानां नृपतिं स्थाप्य, यथाविधि सर्वकर्माणि कृत्वा, अग्निं प्राशयत्। तत्र स बन्धुजनधनादिषु सर्वेषु सङ्गं त्यक्त्वा, ममत्वाभिमानौ छित्वा, सर्वबन्धनविनिर्मुक्तः अभवत्। वाक् मनसि, मनः प्राणे, इन्द्रियाणि तमसि, बहिः प्राणं मृतौ, सर्वं लयान् निनाय। पञ्चभूतानि परस्परेण समर्प्य, तानि चैक्ये, ततः सर्वं आत्मनि, आत्मानं च अक्षरे ब्रह्मणि न्यधत्त। वल्कलाम्बरः, उपवासी, जटिलः, विमुक्तशिराः, मूढवन्मत्तपिशाचवत्, स्वस्वरूपं दर्शयन्, विरक्तः निर्गतः। सः श्रोत्रवधिरिव, उदासीनः, उत्तरमार्गं प्रविष्टः, पूर्वैर्महात्मभिः अनुष्ठितं पन्थानं अनुसृत्य, हृदि परब्रह्मध्यानपरः, अनावर्त्यस्थानं प्राप्तवान्। तस्य भ्रातरः अपि, दृढनिश्चयेन, कलिना स्पृष्टे पृथिव्यां, तं पन्थानं अनुव्रज्य, सर्वधर्मान् सम्यक् निर्वर्त्य, आत्मनोऽन्तं विज्ञाय, वैकुण्ठनाथस्य पदपद्मयोः चित्तानि न्यवेशयन्। एकभक्त्या, शुद्धबुद्धयः, नारायणस्य परमधाम् एव मनः न्यवेशयन्। ते तदद्भुतं स्थानं प्राप्तवन्तः, यत् इन्द्रियार्थमलासक्तैः न लभ्यते, केवलं शुद्धात्मभिः एव प्राप्यते। विदुरः अपि, प्रभासे देहम् उत्सृज्य, मनः कृष्णे निवेश्य, पितृभिः एकीभूतचित्तः, स्वं स्थानं प्राप्तवान्। तदा द्रौपदी अपि, पतिसंन्यासं ज्ञात्वा, श्रीवासुदेवे एकनिष्ठा भूत्वा, तदवस्थां प्राप्तवती। एवं पाण्डुपुत्राणां प्रयाणकथा या पुण्या, शुभदा, तां श्रद्धया यः शृणोति, स हरौ भक्तिं सिद्धिं च लभते। सूत उवाच—एवं परिक्षित् महाभागवतः, ब्राह्मणश्रेष्ठैः उपदिष्टः, यथा नवजातस्य बालस्य पण्डितैः मार्गदर्शनम्, तथा पृथिवीं शशास। स उत्तराजायां इरावत्यां विवाहं कृत्वा, तस्मात् जनमेजयादीन् चत्वारः पुत्रान् उत्पादयामास। गङ्गातटे त्रिण्यश्वमेधयज्ञान् कृत्वा, बहुदानानि दत्त्वा, शारद्वतं पुरोहितं कृत्वा, यत्र देवाः अपि दृश्यन्ते स्म। कदाचित् दिग्विजये स वीरः राजा कलिं, यः नृपवेषधारी शूद्रः, गामृषभं च पादेन ताडयन्तं, जघान। शौनक उवाच—कस्मिन्नर्थे राजा विजयायां कलिं बबन्ध? कः स शूद्रः नृपलिङ्गधारी, गाम् पादेन ताडयत्? यदि कृष्णकथासम्बद्धं, तद् वद। किं वा, श्रीपादपद्मरसेषु रतिनां, फलहीनप्रलापैः किं प्रयोजनम्, ये केवलं आयुषः नाशाय भवन्ति? अहो, मर्त्यानां क्षणायुषां अमृतत्वकामिनां, भगवान् मृत्युरिव, महर्षिणा शमिकेन अत्र आहूतः।