तयोः द्वयोः, नयनानि अपि न प्रसक्तुम् अशक्नुवतोः, बकयोः इव दुर्बलयोः, तृष्णया कृशयोः, तृषितयोः, तृणकाष्ठसदृशशुष्कवपुषोः, पुनः स्वप्ननिमग्नयोः स्थितिं दृष्ट्वा महर्षिः विचारशीलः अभवत्—किं कर्तव्यं मया इति चिन्तयन्। कुतः एषा निद्रा, कथं चैतादृशी वार्धक्यावस्था जायते इति चिन्तयन्, भृगुवंशजः स गोविन्दं स्मर्तुं प्रववृते। तस्मिन्नेव काले आकाशवाणी अभवत्—"ऋषे, मा शुचः। तव यत्नः निष्फलः न भविष्यति, न संशयः।" तदर्थं, "सुरश्रेष्ठ, पुण्यकर्माणि आचर। पुण्यैः भूषिताः साधवः तव कर्म प्रचारयिष्यन्ति।" यदा तद् पुण्यकर्म सम्पाद्यते, तदा तयोः द्वयोः निद्रा च जराच च क्षिप्रं निवर्तिष्यते, भक्तिश्च सर्वत्र प्रसारितुम् आरभते इति। एवं सुस्पष्टा आकाशवाणी सर्वैः श्रूता, नारदः विस्मितः अभवत्—"एषा मया अपि न ज्ञायते" इति। ततः नारदः उवाच—"स्वर्गवाणी अपि रहस्यं रक्षति। किं तदुपायः, किं वा कर्तव्यं येन तयोः कार्यसिद्धिः स्यात्?" "कुत्र साधवः लभ्यन्ते, कथं वा ते उपायं दास्यन्ति? किमत्र कर्तव्यं, यथा आकाशवाणी उक्तवती?" सूतः उवाच—तौ तत्र स्थापित्य, नारदः तीर्थात् तीर्थं गच्छन्, मार्गे महर्षीन् पृच्छन्, प्रस्थितः। सर्वैः तद्वृत्तान्तः श्रुतः, परं मंथनं कृत्वा न कश्चित् उत्तरं दत्तवान्। केचन अशक्यम् इति, अन्ये दुरूहम् इति, केचन मौनम् आसन्, अपरे पलायिताः। त्रिषु लोकेषु महद् उत्पातजन्यं विस्मयं जातम्; वेदवेदान्तघोषैः गीता-पाठैश्च जागृतम्। यदा भक्ति-ज्ञान-वैराग्यत्रयं न जातम्, तदा जनाः गूढं गूढं शुश्रुवुः—"नान्य उपायः अस्ति" इति। नारदेन योगिना अपि न ज्ञातम्, तर्हि अन्यैः कथं वक्तव्यम्? ऋषिगणैः पृष्टः, तद् दुर्लभम् इति निश्चित्योक्तम्। ततः चिन्तया क्लिष्टः, सः बदरीवनं गतवान्, तत्रैव तदर्थं तपः कर्तुं संकल्पितः। तत्र तस्मिन् काले, सः स्फुरद्भास्वररश्मिभिः सहस्रसूर्यसमप्रभान् सनकादीन् महर्षीन् दृष्टवान्। तेषाम् अग्रतः स्थितः नारदः उवाच—"धन्यः अहम्, युष्मान् द्रष्टुं लब्धवान्। हे कुमाराः, कृपया शीघ्रं वदत, मयि दयां दर्शयन्तु।" "यूयं योगिनः, विद्वांसः, पञ्चसंयमसम्पन्नाः, प्राचीनानां अपि पूर्वजाः। वैकुण्ठे नित्यनिवासिनः, हरेः कीर्तनपरायणाः, तस्य लीलामृतमदन्विताः, तस्यैव कथासु जीवन्ति। येषां मुखे हरेर्नाम सततं शरणं, तान् कालनिर्दिष्टा जराऽपि न बाधते। तेषां भ्रुकुटिमात्रेण, द्वारपालौ हरिद्वारस्य, क्षणेन पादयोः पतितौ; तेषां कृपया पुनः पुरीं प्राप्तौ।" "योगभाग्येन अहं युष्माकं दर्शनं प्राप्तवान्, दीनस्य मयि अनुग्रहः कर्तव्यः। या च आकाशवाणी उक्ता, तस्य उपायः कः? सः कथं साध्यः? कृपया विस्तारतः कथयन्तु। भक्तिज्ञानवैराग्ययुक्तानां सुखं कथं जायते? कथं सर्वेषां वर्गेषु स्नेहपूर्वकं यत्नेन च स्थाप्यते?" कुमाराः ऊचुः—"मा विषीद, दिव्यर्षे, हृदि हर्षं कुरु। उपायः सुलभः अत्रैव अस्ति। अहो, नारद, त्वं पुण्यश्लाघ्यः, वैराग्यशिरोमणिः, श्रीकृष्णदासानां श्रेष्ठः, योगिनां सूर्यः। त्वयि, भक्तिपथे नित्यं प्रवर्तमाने, भक्तिस्थापनाय न किंचित् आश्चर्यं।" "बहवः मुनयः विविधान् मार्गान् प्रकटितवन्तः, ते सर्वे कठिनाः, यत्नेन साध्याः, प्रायः स्वर्गफलदाः। परंतु यः मार्गः वैकुण्ठगामी, सः रहस्यमयः, तस्य आचार्यः दुर्लभः, सः सुभगैः लभ्यते।" "या पुण्यकर्मा पूर्वमाकाशवाण्या निर्दिष्टा, सा अद्य ते व्याख्यायिष्यते; स्थिरचित्तः, विशदबुद्धिः, शृणु। केचन हविषा यज्ञं कुर्वन्ति, केचन तपसा, अन्ये योगेन, केचन अध्ययनज्ञानाभ्यां; एते सर्वे कर्मसंज्ञकाः।" "तत्र ज्ञानयज्ञः एव श्रेष्ठकर्मचिन्हं विद्वद्भिः कथ्यते; तं श्रीमद्भागवतकथां शुकादिभिः गीयते। तस्य प्रचारात् भक्तिज्ञानवैराग्यबलं महद् जायते; तयोः दुःखं निवर्तिष्यते, भक्तस्य सुखं आगच्छति।" "श्रीमद्भागवतमार्गध्वनौ, कलिदोषाः सिंहनादेन वृकाः इव नश्यन्ति। भक्तिर्ज्ञानवैराग्यसंयुक्ता, प्रेमरसयुक्ता, गृहात् गृहम्, जनात् जनं, क्रीडिष्यति।" नारदः उवाच—"यदा वेदवेदान्तघोषे, गीतापाठे च अपि, भक्तिज्ञानवैराग्यत्रयं न जायते—श्रीमद्भागवतश्रवणात् तस्य विषयज्ञानं स्यात्; तस्य शब्दे शब्दे वेदार्थः अस्ति।" "अव्यभिचारिणो दृष्टयो, कृपया एष संशयः छिद्यताम्; विलम्बः न कर्तव्यः, शरणागतदया युष्मासु अस्ति।" कुमाराः ऊचुः—"वेदोपनिषदां सारात् भागवतकथा जाता; तेन सा पृथक्, स्वफलरूपेण उत्तमश्रीः इव दीप्तिमती।