अर्जुनः स्मरन् परमेश्वरस्य प्रसादेन मम भीष्मकर्णद्रोणशल्यसैन्धवमुख्यानां महाबलिनामपि शस्त्राणि निर्भ्रान्तानि न मम स्पृष्टानि, यथा नृहरिपार्षदस्यापि दैत्यशस्त्राणि न स्पृशन्ति। प्रभासे युद्धकाले दुष्टबुद्धिभिः परिवृतोऽपि भगवतः पादपद्मं मुक्तिकामैः साधुभिः पूज्यमानं स्मरन्, तस्य मायया शत्रूणां सारथयः मोहितचेतसः सन्तः, मम अश्वेषु क्लान्तेषु भूमौ स्थितस्यापि मां समुपेत्य न प्राहरेयुः। भगवान्मम प्रियसखा स्नेहपूर्वकं सौम्यस्मितेन शोभितानि वाक्यानि—“पार्थ! अर्जुन! सखे! कुरुनन्दन!”—इत्यादीनि यदा स्मरामि, तदा हृदयं शिलासमानमपि मम द्रवति। सहशयनासनव्रजनभोजनादिषु सखायमिव, पित्रेव पुत्रेण, स्वमित्यभिमन्ये किञ्चिदज्ञानजन्यं प्रमादमकरवं, तदपि स भगवान्मम अपराधान् महत्स्नेहेन सोढवान्। अधुना तु, हे राजन्, तं परमपुरुषं प्रियसखं विहाय मम हृदयं रिक्तमिव जातम्; अस्मिन्संसारमार्गे तस्य महाकृत्यरक्षणेनापि, स्त्रीव चौरैर्निर्जितेव, अहं निःसहाया अभवम्। धनुः शराश्च रथोऽश्वा चाहं च सारथिः—येषां पुरा राजानः प्रणमन्ति स्म—सर्वेऽपि कालमायया क्षणेन निष्फलाः सन्तो भस्मीकृताहुतय इव जाताः। हे राजन्, तव इच्छया यदवः स्वपुर्याः न सखायः, ब्राह्मणशापेन मोहिता, परस्परं मुष्टिभिः ताडयन्तः, वारुणीं मदिरां पीत्वा मदोन्मत्तचेतसः सन्तः, न स्वजनान् अपि न जानन्तः, परस्परं विनाशयन्तः, चतुर्वा पञ्च वा शेषिताः। एष भगवतः अचिन्त्यलीला—जीवानां परस्परविनाशः, परस्परपालनं च तस्यैव व्यवस्थया भवति। यथा जलचराः बलीयांसः दुर्बलान् भक्षयन्ति, तथा मनुष्येषु अपि बलीयांसः दुर्बलान् जयन्ति। एवं भगवान् पृथिव्याः भारं यदुवंशस्य परस्परविनाशेन न्यूनं कृतवान्। गोविन्दस्य कालदेशयोः युक्तानि वाक्यानि, हृदयशोकहराणि, स्मर्यमाणानि मनांसि हरन्ति। एवं अर्जुनः भगवत्पादपद्मानुस्मरणेन भक्त्याऽनुरागेण चित्तं विशुद्धं शान्तं च कृतवान्। तस्य मनः वासुदेवपादारविन्दध्याननिष्ठया समस्ताशयशुद्धिं प्राप्तं, स च परं ज्ञानं प्राप्तवान्। स महाबाहुः अर्जुनः, श्रीभगवता युद्धभूमौ गीतं ज्ञानं स्मृत्वा, कालकर्ममोहान्धकारं विजित्य, ब्रह्मभावं प्राप्तः, सर्वशोकविमुक्तः, द्वैतसंशयच्छेदेन प्रकृत्यतिक्रान्तः, देहाभिमानरहितः, जन्मरहितः अभवत्। युधिष्ठिरः अपि, भगवतः प्रयाणं यदुवंशविनाशं च श्रुत्वा, मनः समाधाय, परमार्थमार्गं गन्तुं निश्चितवान्। पृथा अपि अर्जुनात् यदूनां विनाशं भगवतः च गमनं श्रुत्वा, मनः परं धाम भगवतः भक्त्यैक्येन स्थित्वा, संसारचक्रात् निवृत्ता। योऽयम् अजः भगवान् पृथिव्याः भारं हरन्, स्वदेहं इव कण्टकं कण्टकेन निष्कास्य, उभयं त्यक्तवान्। यथा नटः मत्स्यादिरूपाणि गृह्णाति त्यजति च, तथा स पृथिवीभारहरः तद्रूपं त्यक्तवान्। यदा मुकुन्दः शुभरूपसमेतः पृथिवीं त्यक्तवान्, तदा एव अधर्ममित्रः कलिः, येषां चेतांसि न प्रबुद्धानि, तेषु प्रवृत्तः। युधिष्ठिरः, विवेकी, कलिकालस्य प्रवृत्तिं स्वनगरे, राज्ये, गृहे, आत्मनि च, लोभमिथ्याहिंसानां रूपेण, दृष्ट्वा, प्रयाणाय मनः कृतवान्। स्वपौत्रं सद्गुणशीलसम्पन्नं गङ्गातटे हस्तिनापुरे पृथिव्याः अधिपतित्वे स्थापयामास। मथुरायां वज्रं शूरसेनानां नृपतित्वे स्थापयित्वा, यथाक्रमं सर्वकर्माणि कृत्वा, स युधिष्ठिरः अग्निं प्राशितवान्। तत्र स्वजनान् अनुयायिनः द्रव्याणि च सर्वाणि त्यक्त्वा, ममेत्यभिमानं सर्वं च छित्वा, निरहङ्कारोऽभवत्। वाचं मनसि, मनः प्राणे, इन्द्रियाणि तमसि, प्राणान् मृत्यौ समर्प्य, लयावस्थां प्रविष्टः। पञ्चभूतानि परस्परेण, तानि च एके, ततः सर्वं स्वात्मनि, आत्मानं च अक्षरे ब्रह्मणि समर्पितवान्। वाल्कलाम्बरः, उपवासस्थः, जटिलः, शिरः प्रच्छन्नं कृत्वा, जडोन्मत्तपिशाचवत्, स्वस्वरूपं प्रकाशयन् विचरन्। सर्वेन्द्रियविषयेषु उदासीनः, श्रोत्रवद् अनश्रुत्वा, उत्तरदिशं प्रययौ, यथा पूर्वं महात्मानः, हृदि परमं ब्रह्म ध्यायन्, अनावृत्तिपदं प्राप्नुवन्। भ्रातृवर्गः अपि तं दृढनिश्चयेन अनुगम्य, पृथिव्यां कलिना स्पृष्टानां दुःखं ज्ञात्वा, प्रययुः। सर्वे धर्मतः कृत्यं कृत्वा, आत्मनः परमं लक्ष्यं विज्ञाय, वैकुण्ठनाथस्य पादपद्मे मनः न्यवेशयन्। अविचलभक्त्या विशुद्धबुद्धयः, तं नारायणधाम केवलं मनसि न्यवेशयन्। तं दुर्लभं पदं प्राप्तवन्तः, यत् विषयरागदोषयुक्तैः न लभ्यते, केवलं विशुद्धात्मभिः लभ्यते। विदुरः अपि प्रभासे देहम् उत्सृज्य, कृष्णे चेतः निवेश्य, पितृभिः सह एकीभूत्वा स्वधाम प्रपेदे। तस्मिन्काले, द्रौपदी अपि पतिसंन्यासं ज्ञात्वा, वासुदेवमात्रे मनः स्थाप्य, तं परमं पदं प्राप्तवती। यः पाण्डुपुत्राणां गमनकथां श्रद्धया शृणोति, सा परमपावनी, सर्वमङ्गला, स हरौ भक्तिं सिद्धिं च लभते। ततः सूतः उवाच—तदा परिक्षित् महाभागवतः, श्रेष्ठब्राह्मणानां निर्देशेन, यथा पण्डिताः शिशुं मार्गदर्शयन्ति, तथा पृथिवीं शास्त्रानुसारं शासितवान्। स उत्तराजायायाः इरावत्यां विवाहं कृत्वा, तस्मात् जनमेजयादीन् चत्वारः पुत्रान् उत्पादितवान्। स गङ्गातटे त्रिण्यश्वमेधयज्ञान् कृत्वा, बहुदानानि दत्वा, शारद्वतं पुरोहितं कृत्वा, यत्र देवाः अपि दृश्यन्ते स्म। एकदा दिशाविजये, वीरः स राजा, कलिं नृपवेषधारिणं शूद्रं, यः गोवृषौ पादाभ्यां ताडयति स्म, जघान।