अर्जुनः स्वबान्धवाय युधिष्ठिराय सस्नेहम् एवमुवाच—"यस्यानुग्रहेणाहम् एकेनैव रथेन, अपरिमेयं कुरुसेनायाः सागरं समतीत्य, महावीर्यं प्रदर्शयन्, शत्रुभ्यः बहुधनरत्नानि पुनः प्राप्तवान्, तेषां च शिरसः प्रभास्वराणि किरीटमणीन् अपाहरम्। यो हि रथिनां श्रेष्ठः सन्, मम पुरतः युद्धे चरन्, निर्मलरात्रिषु रथवृन्दमण्डलानि शोभयन्, भीष्मकर्णगुरुशल्यादीन् प्रतियुध्यन्, केवलं स्वदृष्ट्या मम शत्रुवर्याणां बलमनोभिः संयमं कृतवान्। यस्य प्रसादेन भीष्मकर्णद्रोणशल्यसैन्धवप्रमुखाणां महाबलिनाम् अप्रतिहतान्यस्त्राणि माम् अलङ्घयन्ति स्म, यथा दानवानां शस्त्राणि नृहरेः सेवकं न स्पृशन्ति। प्रभासे च युद्धे, दुष्टैः परिवृतः सन्, भगवतः पादपद्मं मुक्तिकामैः सत्पुरुषैः अर्चितम्, तेनैव रक्षितोऽहम्; अश्वेषु क्षीणेषु भूमौ स्थितोऽपि, शत्रुरथिनः तस्य मायया विमूढचित्ताः माम् उपेतुं न शेकुः। स एव भगवान् स्वमधुरस्मितेन शोभितानि, 'हे पार्थ! हे अर्जुन! सखे! कुरुनन्दन!' इति वचनानि यदा स्मरामि, तदा मे हृदयम् अश्मवत् अपि द्रवति। तेन सह शय्यासनयात्राभोजनादिषु साकं वर्तमानेन, सख्यभावेन वा पित्रा पुत्रवत्, कदाचिदहं तं समं मन्ये स्म, तस्य महाप्रीत्या मम मूढतया जातान्यपराधान् सः सहे। अधुना तु, हे राजन्, तं परमपुरुषं, प्रियं सखायं च विना, मम हृदयं रिक्तम्; अस्मिन्संसारमार्गे, तस्यैव महाकृत्यरक्षणेऽपि, स्त्रीव यथा चौरैः पराजिता, एवं निरुपायोऽस्मि। सा धनुः, ते बाणाः, स रथः, ते अश्वाः, अहं च सारथिः—यस्याग्रे राजानः अपि नम्राः स्युुः—सर्वमिदम् एका क्षणेन शक्तिहीनं व्यर्थं च जातम्, मायया हुताशेषु हुतवद् इव। तव संकल्पेन, हे राजन्, यदवः स्वनगरस्य मित्रं न सन्तः, ब्राह्मणशापमोहिताः परस्परं मुष्टिभिः ताडयामासुः। वारुणीमदिरां पीत्वा, मदविह्वलचित्ताः, अन्योन्यं न जानन्तः, स्वयमेव युद्धं कृत्वा, केवलं चत्वारः पञ्च वा अवशिष्टाः। एवं भगवतः गूढचरितं—जीवानां परस्परविनाशः, परस्परपालनं च—सर्वं तस्यैव विधानम्। यथा जलचराः बलीयांसः दुर्बलान् भक्षयन्ति, तथैव मनुष्येषु बलवान् दुर्बलं, शक्तिमान् अशक्तिमन्तं जयति। एवं भगवता भूमिभारहरणाय, यदूनाम् अन्योन्यविनाशः कृतः, यथा बलीयांसः दुर्बलान् विनश्यन्ति। यः गोविन्दस्य कालदेशार्थयुक्तं वचनं स्मरति, तस्य हृदयशोकः प्रशम्यते, मनश्च आकृष्यते। एवं स्नेहसम्भृतया बुद्ध्या अर्जुनः तस्य श्रीकृष्णस्य पादपद्मं चिन्तयन् शान्तचित्तः शुद्धात्मा चाभवत्। भक्त्या वासुदेवपादाभ्यां निरन्तरं ध्याननिष्ठया, अर्जुनः सर्वमलवर्जितचित्तः परमात्मनिष्ठः सञ्जातः। स महाबाहुः अर्जुनः, युद्धभूमौ भगवता गीतं ज्ञानं स्मरन्, कालदैवमोहान्धकारं विजित्य, ब्रह्मभावमवाप्तः, सर्वद्वन्द्वसंशयच्छेदेन, प्रकृतेर्गुणातीतः, देहाभिमानरहितः, जन्ममृत्युपरः अभवत्। युधिष्ठिरः अपि, भगवतो निवृत्तिं यदुवंशविनाशं च श्रुत्वा, धैर्येण स्थितचित्तः, उत्तमगत्यनुगमनाय संकल्पं कृतवान्। पृथा अपि, अर्जुनात् यदूनां विनाशं भगवतः च गमनं श्रुत्वा, तं परं भगवन्तम् अनन्यभक्त्या मनसा समाहितवती, संसारचक्रात् निवृत्तवती। योऽजः भगवान् भूमिभारहरणाय अवतीर्णः, सः तं देहम् एककण्टकवत् त्यक्तवान्, यथा कण्टकम् अन्यकण्टकं निष्कास्य, उभयं त्यजति। यथा नटः मत्स्यादिरूपाणि धारयित्वा परित्यजति, तथा सः भूमिभारहरः तद्रूपं परित्यक्तवान्। यदा मुकुन्दः भगवाञ्छुभरूपसहितः पृथिवीं त्यक्तवान्, तदा कालेव धर्मनाशहेतुः कलीः, येषां चेतांसि न प्रबुद्धानि, तेषां प्रवृत्तिम् आरब्धवान्। युधिष्ठिरः तु, बुद्धिमान्, स्वनगरे, राज्ये, गृहे, आत्मनि च, लोभमिथ्याहिंसाद्युपलक्षणेन कलिं प्रवर्तमानम् आलोक्य, प्रव्रजितुम् उद्यतः। सः स्वस्य पौत्रं सद्गुणशास्त्रनिष्ठं परीक्षितं गङ्गातटे हस्तिनापुरे पृथिव्याः अधिपतिं स्थापयामास। मथुरायां च वज्रं शूरसेनाध्यक्षं कृत्वा, विधिवत् अग्निं जुगोप। तत्र सः, सर्वबन्धून्, अनुयायिनः, धनानि च परित्यज्य, ममत्वाभिमानौ च त्यक्त्वा, सर्वसङ्गच्छेदं कृत्वा, वीतमोहः अभवत्। वाचं मनसि, मनः प्राणे, इन्द्रियाणि तमसि, प्राणमुत्क्रान्तौ, सर्वं लयं नीत्वा, आत्मानं ब्रह्मणि न्यवेशयत्। पञ्चमहाभूतानि परस्परं समर्प्य, तानि चैक्ये, ततः सर्वं स्वात्मनि, आत्मानं च अक्षरे ब्रह्मणि न्यवेदयत्। वल्कलाम्बरः, उपवासी, जटिलः, विमुक्तशिराः, मूढवत्, उन्मत्तवत्, पिशाचवत् च, स्वस्वरूपं प्रकटयन् बभूव। सर्वेन्द्रियाणि निगृह्य, मूकवत् अप्रत्युत्तरं कृत्वा, उत्तरदिशं प्रविष्टः, हृदि परमब्रह्म ध्यानयन्, यत्र पुनरावृत्तिः नास्ति। तस्य भ्रातरः अपि, कृतनिश्चयाः, कलिना धर्मद्रोहिणा पृथिव्यां स्पृष्टायां, तमनुसस्रुः। ते धर्मतः सर्वकृत्यानि सम्पन्न्य, आत्मनोऽन्तं विज्ञाय, वैकुण्ठनाथस्य पादपद्मे चेतांसि न्यवेशयन्। निश्चलभक्त्या, विशुद्धबुद्धयः, तं नारायणधामैकमनसः समाहिताः। ते तदद्भुतं स्थानं प्राप्तवन्तः, यत् विषयासक्तामलानां दुर्लभं, केवलं विशुद्धात्मनां प्राप्यते। विदुरः अपि, प्रभासे देहम् उत्सृज्य, भगवति कृष्णे मनः न्यवेश्य, पितृभिः सह तद्भावसंयुक्तः स्वं लोकं ययौ। तदा द्रौपदी अपि, पत्युः वैराग्यं विज्ञाय, अनन्यचित्तया वासुदेवे मनः समर्प्य, तदधिष्ठानं प्राप्तवती। यः कश्चन श्रद्धया पाण्डुपुत्राणां प्रयाणकथां शृणोति, सा पुण्या, शुभदा, स हरौ भक्तिं सिद्धिं च लभते। ततः सूतः उवाच—परीक्षित् महाभागवतः, ब्राह्मणश्रेष्ठैः उपदिष्टमार्गेण, यथाऽधीतः शिशुः पण्डितैः, एवं पृथिवीं शशास। सः उत्तरायाः कन्यायाः इरावत्याः पतिः, तस्मात् जनमेजयादीन् चत्वारः पुत्रान् उत्पादयामास।