तत्र अहं सुखान्वितः सन्, मम द्वौ बलिनौ भुजौ गाण्डीवधन्वा-चिह्नितौ, शत्रुनाशाय निर्मितौ, देवेन्द्रप्रमुखैः सुरैः प्रशंसितौ, मम शरणं याचमानैः दृष्टौ। किंतु भगवन्, तव गमनात् अहं तस्य सामर्थ्यस्य वियोगं प्राप्य सामान्यजनः इव अभवम्। यस्मात् कृपया, हे बन्धो, एकेन रथेन अहं अपरिमितं कुरुसैन्यसागरं तरित्वा वीर्यं प्रदर्शितवान्। शत्रुभ्यः बहु धान्यरत्नानि पुनः प्राप्तवान्, तेजस्विनां शत्रूणां मुकुटानि अपि शिरसः अपहृतवान्। सः, सर्वश्रेष्ठः सारथिः, युद्धे मम पुरतः अग्रे स्थित्वा, निर्मलरात्रिषु उत्तमसारथिवृत्तं शोभयन्, भीष्मकर्णगुरुशल्यादीन् प्रत्युत्तिष्ठन्, तस्य केवलं दृष्ट्या शत्रुपतिनां बलं च मनः च निगृहीतवान्। यस्मात् कृपया, भीष्मकर्णद्रोणशल्यसैन्धवप्रमुखाणां महाबलिनां शस्त्राणि, यद्यपि अमोघानि, मम स्पर्शं न प्राप्तानि; यथा दानवानां शस्त्राणि हरिदासस्य नरहरेश्च स्पर्शं न प्राप्नुवन्ति। प्रभासे युद्धे, दुष्टैः परिवृतः सन्, भगवन्, यस्य पद्मपादौ मुक्त्यर्थं सत्पुरुषैः पूज्ये, मां रक्षितवान्। अश्वाः श्रान्ताः सन्तः, अहं भूमौ स्थितः, शत्रुसारथयः भगवतो मायया मोहितचित्ताः, मां आक्रमितुं न शेकुः। भगवतः लीलायुक्ताः मधुरस्मितयुक्ताः वाक्याः—"हे पार्थ! हे अर्जुन! मित्र! कुरुवंशस्य आनन्द!"—राजन्, तानि हृदयम् स्पृशन्ति, स्मृतौ हृदयस्य स्थैर्यं द्रावयन्ति। सहशयनं, सहासनं, सहगमनं, सहसंवादं, सहभोजनं च, तत्र अहं भगवन्तं मित्रवत् स्वसमं, पितरं पुत्रवत्, मन्ये। सः भगवन्, मम अज्ञानजन्यं अपराधं स्नेहवशात् सहनशीलः अभवत्। अधुना, हे राजन्, तस्मात् परमपुरुषात्, प्रियसखात्, वियोगः मम हृदयम् रिक्तम् अकरोत्; तस्य महाकर्मणां रक्षणं अपि, जीवने मार्गे, स्त्री चौरैः पराजिता इव, अहं असहायः अभवम्। तद् धनुः, तद् बाणाः, सः रथः, ते अश्वाः, अहं सारथिः—येषां पुरतः राजानः अपि नमन्ति—मायया, क्षणेन, निःसारं निःशक्तं च अभवन्, यथा हविः भस्मनि क्षिप्तं। राजन्, तव इच्छया, यदवः स्वनगरस्य मित्रत्वं न प्राप्य, ब्राह्मणशापेन मोहिताः, परस्परं मुष्टिभिः ताडयन्तः अभवन्। वारुणीपानात्, मदेन मोहितचित्ताः, परस्परं न ज्ञायन्तः, युद्धं कृत्वा, केवलं चत्वारः पञ्च वा शेषिताः। राजन्, भगवतो गूढविहारः सामान्यः—स जीवाः परस्परं विनाशयन्ति, परस्परं पोषयन्ति च, तस्य विधानात्। यथा जलमध्ये बृहत्तरः मत्स्यः क्षुद्रं ग्रसति, तथा मनुष्यानां मध्ये बलिनः दुर्बलान् जयन्ति, शक्तिमन्तः अशक्तिमन्तः अधिगच्छन्ति। एवं भगवन् पृथिव्याः भारं यदुभिः परस्परं विनाशयन् अपाकरोत्, यथा शक्तिमन्तः अशक्तिमन्तः नाशयन्ति। गोविन्दस्य कालदेशवस्तुनुकूलाः वाक्याः, हृदयव्यथां शमयन्ति, स्मरन् मनः आकर्षयन्ति। सूतः उवाच—एवं अर्जुनः भगवतो पद्मपादौ गाढस्नेहेन चिन्तयन्, तस्य मनः शान्तं निर्मलं च अभवत्। अर्जुनः, भक्त्या वासुदेवपादस्मरणेन, शेषदोषैः मुक्तः, परमचेतनायाम् स्थितः अभवत्। स महाबलः अर्जुनः भगवतो युद्धभूमौ गीतं ज्ञानं स्मृत्वा, कालभाग्यमोहम् अधिगम्य, तमः जयित्वा। दुःखात् मुक्तः, ब्रह्मस्थितिं प्राप्य, द्वैतशङ्कां छित्वा, प्रकृतिगुणातीतः, देहाभिमानरहितः, जन्मातीतः अभवत्। युधिष्ठिरः, मनः संयम्य, भगवतो गमनं यदुवंशस्य अन्तं च श्रुत्वा, उत्तममार्गं अनुसरितुम् निश्चितवान्। पृथापि, अर्जुनात् यदूनां विनाशं भगवतो गमनं च श्रुत्वा, मनः केवलं भगवति परमात्मनि स्थिरीकृत्य, जन्ममृत्युचक्रात् निवृत्ता। सः, पृथिव्याः भारं अपाकृत्य, अजः भगवन्, तद् देहं, यथा कांटं कांटेन अपाकृत्य, उभयं त्यजति, तथा त्यक्तवान्। यथा नटः मत्स्यादिरूपं गृह्य, तं त्यजति, तथा सः पृथिव्याः भारं अपाकृत्य, तद् देहं त्यक्तवान्। यदा मुकुन्दः, भगवन्, शुभरूपेण सह, पृथिवीं त्यक्तवान्, तदा कालयुगः, अधर्मस्य कारणः, जागरूकान् विहाय, अनुत्तिष्ठत्। युधिष्ठिरः, बुद्धिमान्, कालयुगस्य आगमनं नगरे, राज्ये, गृहे, आत्मनि च, लोभमिथ्याहिंसारूपेण दृष्ट्वा, गन्तुम् उद्यतवान्। सः, स्वपौत्रं गुणशीलसमं, गङ्गातटे हस्तिनापुरे, पृथिव्याः अधिपतिं स्थापयित्वा, राज्यं समर्पितवान्। मथुरायां, वज्रं शूरसेनाधिपतिं कृत्वा, विधिवत् कर्म कृत्वा, सः अग्निपानं कृतवान्। तत्र, बन्धुबन्धुसंपत्तिं सर्वं त्यक्त्वा, निरहंकारः, सर्वसङ्गच्छेदं कृत्वा, मुक्तः अभवत्। वाक् मनसि, मनः प्राणे, इन्द्रियाणि तमसि, प्राणं मृत्यौ, एवम् समर्प्य, विलयनस्थितिं प्राप्य। पञ्चभूतानि परस्परेण, तानि एकत्वे, तत् सर्वं आत्मनि, आत्मानं अक्षरे ब्रह्मणि समर्प्य। वल्कलवस्त्रधारी, उपवासिन्, जटामुक्तशिराः, मूढमत्तप्रेतवद्, सः स्वस्वरूपं प्रकटयन् अभवत्। उदासीनः, श्रोत्ररहितः इव, उत्तरमार्गं प्रविष्टः, यथा पूर्वे महात्मानः, हृदि परमब्रह्म सन्दध्य, अनावृत्तिपथं प्रविष्टः। सर्वे भ्रातरः, दृढनिश्चयम् कृत्वा, तं अनुगताः, यतः पृथिव्यां कालयुगः अधर्मसखः स्पृष्टवान्। सर्वं धर्मपूर्वकं कृत्य, आत्मनोऽर्थं ज्ञात्वा, मनः वैकुण्ठनाथस्य पद्मपादौ स्थितवन्तः। अविचलभक्त्या, निर्मलबुद्ध्या, मनः केवलं नारायणस्य परमधाम्नि स्थितवन्तः। ते, तद् दुर्लभं पदं प्राप्नुवन्ति, यत् विषयासक्तैः मलिनैः न लभ्यते, शुद्धात्मना एव लभ्यते। विदुरः अपि, प्रभासे देहं त्यक्त्वा, मनः कृष्णे निवेश्य, पितृभिः एकीकृतचेतनः, स्वधाम् गतवान्। तदा, द्रौपदी, पतिसंन्यासं ज्ञात्वा, मनः केवलं वासुदेव भगवति स्थिरीकृत्य, तद् पदं प्राप्तवती। यः श्रद्धया पाण्डुपुत्राणां गमनकथां शृणोति, या पुण्यतमाः, शुभदायिनी, सः हरौ भक्तिं सिद्धिं च प्राप्नोति। सूतः उवाच—ततः परिक्षित्, महाभक्तः, पृथिवीं ब्राह्मणश्रेष्ठैः उपदिष्टमार्गेण शिशुवत् पण्डितैः मार्गदर्शकैः यथायोग्यं शासनम् अकुर्वत्।