राज्ञः महायज्ञकाले, तव धर्मपत्नी राजसूयाभिषेकाय शोभायमाना, सभायां द्यूतकारिभिः तिरस्कृता। सा दुःखार्ता, पतितरक्षकेभ्यः पराजितेभ्यः, मुक्तकेशा, अश्रूणि तव चरणयोः पतन्त्याः, स्त्रीणां तदा महत् क्लेशं समभवत्। यः भगवाञ्जनार्दनः, दुरवासाःप्रभृतिभिः महतीभिः क्लेशैः वनमध्ये पाण्डवान् पीडितान्, शत्रुभिः आक्रम्यमाणान्, केवलं शाकाहार्याः सर्वोपायैः क्षीणान्, जलनिधौ च विपदः प्राप्तान्, त्रैलोक्यं तुष्टिं ददाति स्म। तस्य कृपया वयं सर्वे रक्षिताः। तव तेजसा, देवदेवः त्रिशूलधारी शिवः अपि, पार्वत्याः सहितः, रणभूमौ विस्मितः स्वं शस्त्रं मयि न्यस्तवान्। अस्यैव शरीरेण, अहं इन्द्रस्य सभायां परमं मानासनं प्राप्तवान्। तत्र, अहं सुखेन वसन्, गाण्डीवचिह्नितभुजौ, शत्रुविनाशाय समुत्सुकौ, इन्द्रमुख्यैः सुरैः प्रशंसितौ, शरणार्थिभिः पूजितौ। किंतु भगवतः गमनात्, अहं सामान्यजनवत् शक्तिहीनः जातः। यस्य प्रसादात्, एकेन रथेन अहं अपरिमेयकुरुसैन्यसागरं तरित्वा, वीर्यं प्रदर्श्य, शत्रुभ्यः बहुधनरत्नानि पुनः प्राप्तवान्, रत्नमुकुटानि अपि हरितवान्। यो रथश्रेष्ठः, मम पुरतः युद्धभूमौ सर्वान् रथश्रेष्ठान् शोभयन्, निर्मलरात्रिषु भीष्मकर्णगुरुशल्यादीन् प्रत्यन्यन्, तस्य केवलदृष्ट्या शत्रुप्रधानानां बलं बुद्धिं च निगृह्य। यस्य प्रसादात्, भीष्मकर्णद्रोणशल्यसैन्धवप्रभृतयः महाबलिनः शस्त्राणि, नृहरिहरिदासस्येव दैत्यास्त्राणि, माम् अस्पृशन्। प्रभासे युद्धे, दुष्टैः परिवृतः, भगवतः पादपद्मं मुक्तये सतां पूजितं, तस्य रक्षया, अश्वेषु क्लान्तेषु भूमौ स्थिते मयि, शत्रुरथिकाः भगवद्विभ्रमात् माम् आक्रमितुं न शेकुः। भगवतः सस्मितं सौम्यं वाक्यं—"पार्थ! अर्जुन! सखे! कुरुनन्दन!"—मम हृदयं स्पृशति, स्मृतमात्रेण हृदयं द्रावयति। सहशयनासनव्रजनभोजनकथासु, मित्रवन्मित्रं, पुत्रवत्पितरं, अहं तं समं मेने, मोहात्; स तु महाप्रीत्यै मम अज्ञानजनितानि अपराधान् सहिष्णुः बभूव। इदानीं, हे राजन्, स परमात्मा, प्रियः सखा, मम सन्निधिं विहाय, मम हृदयं रिक्तम्; तस्य महाकर्मणः आश्रयः सन् अपि, मार्गे स्त्रीव चौरैः पराजिता, अहं निरुपायः जातः। गाण्डीवः, बाणाः, रथः, अश्वाः, अहं च सारथिः, येषां पुरतः नृपतयः नम्राः आसन्, तानि सर्वाणि क्षणेन मायया अग्नौ विसृष्टाहुतिवत् शक्तिहीनानि अभवन्। हे राजन्, भवतः इच्छया, यदवः स्वनगरस्य अपि अमित्राः, ब्राह्मणशापात् मोहिताः, परस्परं मुष्टिभिः प्रहारयन्। ते वारुणीं मदिरां पीत्वा, मदेन विमूढचित्ताः, परस्परं न जिज्ञासन्तः, युद्धे केवलं चत्वारः पञ्च वा अवशिष्टाः। एष भगवतः अतीन्द्रियक्रियायाः सामान्यः मार्गः—जीवाः परस्परं विनश्यन्ति, पोष्यन्ति च, तस्यैव विधानात्। यथा जलचराः बृहन्तः लघून् खादन्ति, तथा मनुष्येषु बलीयान् दुर्बलं जयति, समर्थः असमर्थं विजिगीषते। एवं, भगवान् पृथिव्याः भारं यदुभिः परस्परं विनाशयन्, समर्थः असमर्थं यथा नाशयति, तद्वत् अपाकरोत्। गोविन्दस्य कालदेशवस्तुपात्रानुकूलानि वचनानि, हृदयशोकनिवारकाणि, स्मरन्तं मनः आकर्षन्ति। एवं सञ्जातस्नेहः अर्जुनः कृष्णपादपद्मानुस्मरणेन शान्तचित्तः शुद्धात्मा चाभवत्। स अर्जुनः, भक्त्या वासुदेवपदस्मरणेन, शेषमलशुद्धः, परमात्मदर्शने स्थितः। स महाबलः अर्जुनः, भगवता गीतं युद्धभूमौ उक्तं स्मरन्, कालदैवमोहान्धकारं विजित्य स्थितः। स दुःखात् विमुक्तः, ब्रह्मस्थितिं प्राप्य, द्वैतसंशयान् छित्त्वा, गुणातीतः, देहाभिमानरहितः, अजन्मा चाभवत्। युधिष्ठिरः, मनः संयम्य, भगवतः गमनं यदुकुलक्षयं च श्रुत्वा, उत्तमार्गे गन्तुं निश्चितवान्। पृथापि, अर्जुनात् यदूनां नाशं भगवतश्च गमनं श्रुत्वा, मनः परे भगवति अनन्यभावेन स्थित्वा, संसारचक्रात् निवृत्ता। यो भगवान् अजः, पृथिव्याः भारं अपाकरोत्, तं देहं, यथा कण्टकं कण्टकेन निष्कास्य, त्यक्त्वा गतः। यथा नटः मत्स्यादिरूपाणि धारयित्वा परित्यजति, तथा स पृथिवीभारहारी तं देहं परित्यज्य गतः। यदा मुकुन्दः भगवान् शुभाङ्गः पृथिवीं त्यक्तवान्, तदा कालेव, कलिः अधर्मस्य हेतुः, अविवेकिनां हृदि प्रवृत्तः। युधिष्ठिरः, प्राज्ञः, कलिं नगरराष्ट्रकुटुम्बात्मन्यपि लोभानृतहिंसारूपेण प्रवर्तमानं दृष्ट्वा, प्रस्थानाय उद्यतवान्। स राजा, स्वपौत्रं गुणशीलसम्पन्नं गङ्गातटे हस्तिनपुरे पृथिव्याः अधिपतिं स्थाप्य, यथोचितं यजमानः अग्निं प्रविश्य, राज्यं त्यक्तवान्। मथुरायां वज्रं शूरसेनाधिपतिं स्थाप्य, सर्वकर्माणि कृत्वा, स भगवान् यज्ञाग्निं प्रविश्य विरक्तः अभवत्। स सर्वसङ्गान्—बान्धवान्, अनुचरान्, धनानि—त्यक्त्वा, ममत्वाभिमानौ छित्त्वा, मुक्तः अभवत्। वाक् मनसि, मनः प्राणे, इन्द्रियाणि तमसि, प्राणं मृत्यौ, तानि च स्वात्मनि, आत्मानं च अक्षरे ब्रह्मणि न्यस्य, लीनः अभवत्। पञ्चभूतानि परस्परेण, ततः एकत्वे, ततः आत्मनि, आत्मानं च ब्रह्मणि समर्प्य, सर्वं समर्पितवान्। वल्कलवसनः, उपवासिन्, जटिलः, विमुक्तमूर्धाः, मूढवत्, उन्मत्तवत्, पिशाचवत्, स्वस्वरूपं दर्शयन्। उदासीनः, बधिरवत्, न शृण्वन्, उत्तरमार्गे प्रस्थितः, यथा महात्मानः पूर्वं, हृदि परं ब्रह्म ध्यानयन्, अनावर्त्यः अभवत्। तस्य भ्रातरः अपि, दृढनिश्चयाः, कलेन स्पृष्टां पृथिवीं दृष्ट्वा, तं अनुययुः। सर्वे धर्मतः कृतार्थाः, आत्मनोऽन्तं ज्ञात्वा, वैकुण्ठनाथस्य पादपद्मे मनः निबद्धवन्तः। निश्चलभक्त्या, विशुद्धबुद्धयः, नारायणस्य परमं धाम एकचित्ताः अभवन्। ते तद् दुर्लभं पदं प्राप्तवन्तः, यत् विषयासक्तैः अशुचिभिः न लभ्यते, केवलं विशुद्धात्मना लभ्यते। विदुरोऽपि, प्रभासे देहं त्यक्त्वा, कृष्णे मनः निवेश्य, पितृभिः सह एकत्वं गत्वा, स्वं स्थानं प्राप्तवान्।