हे राजन्, तव तेजसा भीमः, तव धर्मात्मा अनुजः, यः दशसहस्रगजबलसम्पन्नः, पृथिवीश्वरान् महायज्ञार्थं विजित्य तव समीपं करदायिनः कृतवान्। तव महायज्ञे तव पत्नी, राजसूयाभिषेकाय शोभिता, सभायां द्यूतक्रीडकैः अवमानिता, तस्याः अश्रूणि तव पादयोः पतितानि, रक्षिणः पराजिते तस्याः केशः विमुक्तः, ताः स्त्रियः महान् क्लेशं अयन्त। यः अस्मान् वनवासे दुरवासादिभिः दुष्करक्लेशैः पीडितान् रक्षितवान्, शत्रुभिः आक्रम्यमाणे, यदा वयं कन्दमूलफलभक्षिणः सर्वं उपायं क्षीणवन्तः, तस्य कृपया त्रिलोक्याः तृप्तिः जाताः, जलमध्ये आपदः वृत्यापि अस्मान् रक्षितवान्। तव तेजसा, हे प्रभो, त्रिशूलधारी शिवः स्वया पत्न्या सह युद्धे विस्मितः स्वं शस्त्रं मम दत्तवान्, तेनैव देहे मम इन्द्रस्य सभायां महत् मानस्थानं प्राप्तवान्। तत्र, अहं सुखं भजमानः, मम बाहू गाण्डीवचिह्नितौ, शत्रुनाशाय निर्मितौ, इन्द्रादिभिः देवैः प्रशंसितौ, ये मम शरणं याचितवन्तः; किन्तु, हे प्रभो, तव गमनात् अहं तत्तेजः हृतः, साधारणजनवत् अभवम्। यस्य कृपया, हे बन्धो, अहं एकेन रथेन असीमं कुरुसैन्यसागरं तरित्वा महावीर्यं प्रकटितवान्, शत्रुभ्यः बहु धनरत्नानि पुनः प्राप्तवान्, तेषां शिरःकिरिटानि उज्ज्वलानि अपहरितवान्। यः सर्वश्रेष्ठः सारथिः युद्धे मम पुरतः स्थितः, उत्तमचक्ररथमण्डलं शोभयन्, निर्मलरात्रिषु भीष्मकर्णगुरुशल्यादिभिः सम्मुखः, तस्य दृष्ट्या शत्रुनायकों बलं मनश्च विजितम्। यस्य कृपया भीष्मकर्णद्रोणशल्यसैन्धवप्रमुखाणां महायोधानां शस्त्राणि, यद्यपि दुर्धर्षाणि, मम स्पर्शं न प्राप्तानि, यथा दानवानां शस्त्राणि नृहरेः, हरिदासस्य, स्पर्शं न प्राप्तानि। प्रभासे युद्धे, दुष्टैः परिवृतः, भगवतः पद्मपादयोः, ये मुक्त्यर्थं सत्पुरुषैः पूज्यन्ते, तेन रक्षितः; अश्वाः श्रान्ताः, अहं भूमौ स्थितः, शत्रुरथिकाः तस्य मायया मोहितचित्ताः मम आक्रमणं कर्तुं न शेकुः। कृष्णस्य लीलामयाः मधुरवचनानि, हासमण्डितानि—"हे पार्थ! हे अर्जुन! मित्र! कुरुवीर्य!"—राजन्, मम हृदयम् स्पृशन्ति, स्मृतौ हृदयं शिलवत् अपि द्रावयन्ति। सहशय्यासनविहारभोजनसंवादे, अहं तं मित्रवत् समम् अवगच्छं, यथा सखा सखायं, अथवा पिता पुत्रं; स तु महाप्रेम्णा मम अज्ञानजन्यं अपराधं सहिष्णुता। अधुनापि, हे राजन्, तं परमपुरुषं, प्रियं मित्रं विना, मम हृदयम् रिक्तम्; जीवनपथे, तस्य महाकृत्यरक्षणं अस्ति, तथापि अहं चौरैरभिभूतया स्त्रियैव असहायः। तद् धनुः, तद् शरः, तद् रथः, तद् अश्वः, अहं च सारथिः—येषां पुरतः अपि राजानः नमतः—क्षणेन शक्तिहीनाः, मायायाः अग्नौ आहुति इव नष्टाः। हे राजन्, तव इच्छया, यदवः, ये स्वनगरस्य मित्रं नासन्, ब्राह्मणशापेन मोहिताः, परस्परं मुष्टिभिः आघातयन्तः। वारुणीमदिरां पीत्वा, मदेन विक्षिप्तचित्ताः, परस्परं न ज्ञायन्तः, युद्धे केवलं चारः पञ्च वा अवशिष्टाः। भगवतः अचिन्त्यक्रियायाः एषा वृत्तिः—जीवानां परस्परं नाशः, परस्परं पोषणं च, तस्य विधानात्। यथा जलमध्ये बृहत्तरः मीनः लघुतरं भक्षति, तथा मनुष्येषु बलवान् दुर्बलम्, शक्तिमान् अल्पशक्तिमन्तं जयति। एवं, भगवान् पृथिव्याः भारं हर्तुम् यदून् परस्परं नाशयित्वा, शक्तिमन्तः अल्पशक्तिमन्तः यथा नाशयन्ति। गोविन्दस्य वचनानि, यानि कालदेशपरिस्थितिप्रधानि, हृदयशोकनिवारणाय, स्मरणे मनः आकर्षयन्ति। सूतः उवाच—एवं अर्जुनः भगवतः पद्मपादयोः स्नेहपूर्णं ध्यानं कृत्वा, तस्य मनः शान्तं निर्मलं च अभवत्। अर्जुनः, भक्त्या, वासुदेवपादस्मरणेन, शेषमलानां शुद्ध्याः, परमचेतनायाम् स्थितः। स महाबलः अर्जुनः, युद्धभूमौ भगवता गीतं ज्ञानं स्मृत्वा, कालदैवमोहान्धकारं विजितवान्। दुःखात् मुक्तः, ब्रह्मस्थितिं प्राप्तः, द्वैतसन्देहच्छेदेन, प्रकृतिस्थः, देहाभिमानरहितः, जन्मातीतः अभवत्। युधिष्ठिरः, स्थिरचित्तः, भगवतः गमनं यदुवंशविनाशं च श्रुत्वा, उच्चस्थानगमनाय निर्णीतवान्। पृथा अपि, अर्जुनात् यदूनां विनाशं भगवतः गमनं च श्रुत्वा, परमात्मनि एकनिष्ठां भक्तिं स्थापयित्वा, जन्ममृत्युचक्रात् निवृत्ता। स भगवान्, पृथिव्याः भारं हृत्य, अजः, तद् देहं परित्यज्य, यथा एकेन कांटेन अन्यं कांटं निष्कृत्य, उभयं त्यजति। यथा नटः मत्स्यादिरूपं धारयित्वा त्यजति, एवं स पृथिव्याः भारं हृत्य तद् देहं परित्यज्य। यदा मुकुन्दः, भगवान्, शुभरूपेण सह इमां भूमिं त्यक्तवान्, तदा कालः, अधर्मस्य कारणम्, जागृतचेतसां मनुष्यान् उपजग्म। युधिष्ठिरः, बुद्धिमान्, कलिं नगरं, राज्यं, स्वगृहं, आत्मानं च, लोभमिथ्याहिंसारूपेण प्रविष्टं दृष्ट्वा, प्रयाणाय उद्युक्तः। स राजा, स्वं पौत्रं, सद्गुणनिष्ठं, शास्त्रानुष्ठाने समं, गङ्गायाः तटे हस्तिनापुरे पृथिव्याः अधिपतिं नियुक्तवान्। मथुरायां वज्रं शूरसेनानां प्रमुखं कृत्वा, विधिवत् यज्ञाग्निं पितवान्। तत्र, सर्वबन्धुस्वजनसंपत्तिं त्यजित्वा, सर्वममत्वाभिमानं विमुक्तः, सर्वबंधनानि छित्त्वा। वाक् मनसि, मनः प्राणे, इन्द्रियाणि तमसि, प्राणं मृत्यौ, एवं लयं प्रविष्टः। पंचभूतानि परस्परेण, तानि एकत्वे, ततः सर्वं आत्मनि, आत्मानं च अक्षरे ब्रह्मणि समर्प्य। वल्कलवस्त्रधारी, उपवासी, जटामुक्तशिराः, यथा मूढः, उन्मत्तः, पिशाचवत्, स्वस्वरूपं प्रकटितवान्। निरपेक्षः, बधिरवत्, शृण्वन् न, उत्तरपथं प्रविष्टः, यथा महानुभावाः पूर्वं, हृदि परमब्रह्मणि ध्यानस्थः, यत्र पुनः न आगच्छेत्। तस्य सर्वे भ्रातरः, दृढनिश्चयेन, तं अनुगताः, कालेन स्पृष्टा, अधर्ममित्रः कलिः पृथिव्यां व्याप्य। सर्वधर्मान् कृत्य, आत्मनोऽर्थं ज्ञात्वा, ते मनः वैकुण्ठनाथस्य पद्मपादयोः स्थापयन्ति। अविचलभक्त्या, शुद्धबुद्ध्या, मनः नारायणस्य परमधामे एव नित्यम् स्थापयन्ति। तं परमदुर्लभं स्थानं प्राप्तवन्तः, यः विषयासक्तैः अशुद्धैः न लभ्यते, केवलं शुद्धात्मना लभ्यते।