अर्जुनः, भगवतः श्रीकृष्णस्य वियोगेन क्षणमात्रेण अपि, इदं जगत् शून्यवत् प्रतीतं, तस्य स्तवविहीनः अहं मृतवत् इति श्रूयते। तस्मिन् शरणं प्राप्य अहं द्रुपदस्य गृहम् अगच्छं स्वयम्वरे, यत्र अहं गर्वितान् नृपतीन् विजित्य, तस्य तेजसा प्रतियोगितां जित्वा कृष्णां प्राप्तवान्। तस्य सान्निध्ये अहं अग्नये खाण्डववनं दत्तवान्, इन्द्रं सेनायुक्तं च बलात् विजित्य, मायया निर्मितं अद्भुतं सभागृहं लब्धवान्; सर्वे राजानः दिशः दिशः समागत्य तव यज्ञे करं वहन्ति स्म। तव प्रभावेन, हे राजन्, भीमः तव अनुजो दशसहस्रगजबलसम्पन्नः, पृथिवीपतिं यज्ञार्थं जित्वा, तान् विजितान् राज्ञः तव यज्ञे करं वहन्ति स्म। तव महायज्ञे तव भार्या राजसूयाभिषेकाय शोभिता, सभायां द्यूतकारिभिः अपमानिता, तस्याः अश्रूणि तव पादयोः पतितानि, तस्याः केशाः विमुक्ताः, रक्षकैः पराजितैः; ताः स्त्रियः महतीं पीडां प्राप्नुवन्। यो वनवासे दुर्वासादिभिः दुष्करैः क्लेशैः पीडितेषु अस्मासु, शत्रुभिः आक्रमितेषु, शाकाहारवृत्तिषु, सर्वोपायशून्येषु, अस्मान् त्रातवान्; यस्य प्रसादेन त्रयः लोकाः तुष्टाः, जलस्थे अपि भयाकुले अस्मान् रक्षितवान्। तव प्रभावेन, हे प्रभो, शूलपाणिः पार्वत्याः सहितः शिवः युद्धे विस्मितः स्वं शस्त्रं मम समर्पितवान्; तेनैव देहे अहं इन्द्रस्य सभायां महत् आसनं प्राप्तवान्। तत्र रममाणः, मम द्वौ बाहू गाण्डीवचिह्नितौ शत्रुनाशाय, देवानां प्रशंसनीयौ अभवताम्, ये मयि शरणं गतवन्तः; किं तु, भगवतः गमनानन्तरं, अहं तं तेजः हीनः सामान्यजनवत् अभवम्। यस्य प्रसादेन, हे बन्धो, एकेन रथेन अहं असीमं कौरवसेनासागरं तरित्वा, शत्रुभ्यः बहु रत्नधनं च लब्धवान्, तेषां शिरसः मुकुटरत्नानि अपि जितवान्। स एव रथीनां श्रेष्ठः युद्धे मम पुरतः स्थितः, शुद्धरात्रिषु रथवृत्ते शोभां ददौ, भीष्मकर्णगुरुशल्यादीन् प्रति, तेनैव दृष्ट्या शत्रुश्रेष्ठानां बलमना: संयमितम्। यस्य कृपया भीष्मकर्णद्रोणशल्यसैन्धवप्रभृतीनां महास्त्राणि, नृहर्येव दैत्यास्त्राणि, माम् अस्पृशन्। प्रभासे युद्धे, दुष्टैः परिवृतः, भगवतः पादपद्मयोः शरणं प्राप्य, अश्वेषु क्षीणेषु भूमौ स्थितः अपि, शत्रुयोधाः तस्य मायया मोहितमनसः माम् आक्रमितुं न शक्ताः। भगवतः सौम्यविलासयुक्तं वचनं—"पार्थ! अर्जुन! सखे! कुरुनन्दन!"—मम हृदयं स्पृशति, स्मृतः हृदयशिलां अपि द्रावयति। एकशय्यासनव्रजनभोजनविलापेषु, सखा सखायमिव, पुत्रपितराविव, अहं तं समं मन्यमानः कदाचित् मोहात् अपराधं कृतवान्; स तु महानुरागात् सर्वान् मम अज्ञानजन्यान् अपराधान् सहमानः। इदानीं, हे राजन्, तस्मात् परमात्मनः, प्रियसखस्य, वियोगेन मम हृदयम् रिक्तम्; अस्मिन्संसारमार्गे, तस्य महाकृत्यानां रक्षायाम् अपि, अहं स्त्रीव चौरैः पराजिता, असहायः। स धनुष्मान्, ते बाणाः, रथः, अश्वाः, अहं च सारथिः—यस्य पुरः राजानः अपि नमन्ति स्म—क्षणेन शक्तिशून्यं व्यर्थं चाभवत्, मायया अग्नौ होमवत्। हे राजन्, तव इच्छया, यदवः स्वनगरस्य स्वजनानाम् अपि न सखाः, ब्राह्मणशापेन मोहिता, परस्परं मुष्टिभिः ताडयन्तः, वारुणीमदपानात् मदोन्मत्ताः, परस्परं न जानन्तः, युद्धं कृत्वा, केवलं चत्वारः पञ्च वा अवशिष्टाः। भगवतः विचित्रकर्मणां एष एव स्वभावः—जीवाः परस्परं विनाशयन्ति, पोषयन्ति च, तस्यैव विधानात्। यथा जलचराः बृहन्तः लघून् खादन्ति, एवं मनुष्येषु बलवान् दुर्बलान् जयति, समर्थः असमर्थान्। एवं भगवता पृथिव्याः भारो नीतः, यदूनां परस्परविनाशेन, यथा बलिनः दुर्बलान् नाशयन्ति। गोविन्दस्य समययोग्यं वचनं, यत् हृदयशोकं शमयति, स्मरता मनः आकर्षति। एवमर्जुनः भगवत्पादपद्मस्मरणपरः, भगवति गाढानुरागवशात्, मनः प्रशान्तं विशुद्धं च अभवत्। वासुदेवपादस्मरणभक्त्या, अर्जुनस्य चित्तं सर्वकलेवरमलवर्जितं, परमात्मन्येव स्थितम्। तेन, भगवता गीतं ज्ञानं युद्धभूमौ स्मृत्वा, कालदैवादिमोहान्धकारं विजित्य, ब्रह्मभावं प्राप्तः, द्वैतसंशयच्छेदेन प्रकृतिं गतः, देहाभिमानरहितः, जन्मातीतः। युधिष्ठिरः अपि, भगवतः गमनं यदुवंशविनाशं च श्रुत्वा, मनः समाधाय, तं परमगमनमार्गं समासादयितुं निश्चयम् अकरोत्। पृथा अपि, अर्जुनात् यदूनां विनाशं भगवतश्च गमनं श्रुत्वा, मनः केवलं तस्मिन्परमात्मनि समर्प्य, संसारचक्रात् निवृत्ता। स भगवान्, यो पृथिव्याः भारं हृतवान्, अजः, तद् देहमिव अन्यकण्टकं त्यक्त्वा, उभयं परित्यक्तवान्। यथा नटः मत्स्यादिरूपाणि गृह्णाति त्यजति च, तथा स पृथिव्याः भारं हृत्वा तद् रूपं परित्यक्तवान्। यदा मुकुन्दः, श्रीभगवान्, स्वशुभरूपेण सह पृथिवीं त्यक्तवान्, तदा एव कलेः, अधर्मस्य हेतोः, तेषु जागरूकचित्तेषु, प्रवृत्तिः अभवत्। युधिष्ठिरः, प्राज्ञः, कलेः प्रवृत्तिं नगरे, राज्ये, स्वगृहे, आत्मनि च, लोभमिथ्याहिंसारूपेण, विलोक्य, गन्तुम् उद्यतः। स नृपतिः, स्वस्य पौत्रं, गुणशीलसम्पन्नं, गङ्गातटे हस्तिनापुरे पृथिव्याः अधिपतिं स्थापयामास। मथुरायाम् वज्रं शूरसेनानां नायकमकरोत्; ततः विधिवदग्निम् उपयेमे। तत्र, सर्वबन्धून् अनुचरान् वित्तं च परित्यज्य, ममत्वाहंकारौ छित्त्वा, सर्वसङ्गात् विमुक्तः अभवत्। स्वं वाक्यं मनसि, मनः प्राणे, इन्द्रियाणि तमसि, अपानं मृतौ समर्प्य, लयावस्थां प्रविष्टः। पञ्चमहाभूतानि परस्परे, ततः एकत्वे, ततः आत्मनि, आत्मानं च अक्षरे ब्रह्मणि समर्प्य। वल्कलाम्बरधारी, उपवासी, जटिलः, उन्मत्तवत्, पिशाचवत्, मूढवत्, स्वस्वरूपं प्रकाशयन्। उदासीनः, बधिरवत्, किंचिच्च न शृण्वन्, उत्तरपथं गतवान्, यथा पूर्वे महात्मानः, अन्तर्गतपरब्रह्मध्यानपरः, यत्र पुनरागमनं नास्ति। तस्य भ्रातरः अपि, दृढनिश्चयेन, कलेः अधर्ममित्रस्य पृथिव्यां व्याप्तिं दृष्ट्वा, तम् अनुयायिन्।