सौहार्दस्नेहसामान्यसख्यस्मृत्या, सारथ्यादिसेवायाः पुनः पुनः चिन्तनात्, अर्जुनः, स्नेहविक्लवगद्गदगिरा, ज्येष्ठं भ्रातरं धर्मराजं समभाषत। सः उवाच—“राजन्, मया मोहितः अस्मि, यः हरिः स्वजनरूपेण मम समीपे स्थितः, तेन मम तादृशी दिव्या शक्तिः, या देवतानपि विस्मयम् आदधाति, अपहृता। तस्य वियोगेन, क्षणमात्रमपि, जगत् शून्यवत् प्रतीति; तस्य कीर्तेः वियुक्तः, मृतवत् एव अहम् इति श्रूयते। तेन एव शरणं प्रपद्य, अहम् द्रुपदस्य गृहे स्वयम्वरे प्रविष्टः, यत्र राजानः गर्विताः संमिलिताः आसन्; तस्य प्रसादेन तान् विजित्य, स्पर्धायाः विजयः प्राप्तः, कृष्णा च लब्धा। तस्य सन्निधौ, अग्नये खाण्डववनं दत्तम्, इन्द्रादीन् बलात् विजित्य, मायया निर्मितं अद्भुतं सभाभवनं प्राप्तम्; समन्तात् राजानः यज्ञार्थं तेभ्यः करं समुपाहरन्। तव तेजसा, राजन्, भीमः—दशसहस्रगजबलसम्पन्नः तव अनुजः—महीपतीन् यज्ञार्थं विजित्य, तान् समर्पितवान्। तव महायज्ञे, तव भार्या, राजसूयाभिषेकाय शोभिता, सभायां द्यूतकारकैः अवमानिता; तस्या अश्रूणि तव पादयोः पतितानि, विमुक्तकेशा सा, रक्षितारः पराजिताः—ताः स्त्रियः महतीं पीडां अनुभूतवन्त्यः। यो वनवासे, दुर्वासादिभिः उत्पन्नक्लेशे, शत्रुभिः आक्रमणे, केवलं शाकाहारिणां सर्वोपायक्षये, त्रैलोक्यं तृप्तिं ददाति, जलदुर्गेऽपि संकटे अस्मान् रक्षितवान्। तव तेजसा, भगवन्, त्रिशूलधारी शिवः, पार्वत्याः सहितः, संग्रामे विस्मितः, निजायुधं मम दत्तवान्; अनेनैव शरीरेण, इन्द्रस्य सभायां महद् आसनं प्राप्तम्। तत्र, रममाणः सन्, गाण्डीवचिह्नितबाहू, शत्रुनाशाय कल्पितौ, मम भुजौ, देवेन्द्रमुख्यैः सुरैः पूजितौ; ते मयि शरणं गताः। अधुना, भगवन्, तव गमनात्, सा शक्तिः मम नास्ति, सामान्यजनवत् अस्मि। यस्य प्रसादात्, बन्धो, एकेन रथे, अपरिमितं कौरवानीकम् अतिक्रम्य, वीर्यं दर्शितम्; शत्रुभ्यः बहुधनरत्नानि प्राप्तानि, तेषां मणिमयान् मुकुटान् अपि हृतवान्। यो रथिनां श्रेष्ठः, मम पुरतः संग्रामे स्थित्वा, निर्मलरात्रिषु रथवृत्तं शोभयन्, भीष्मकर्णगुरुशल्यादीन् प्रति, केवलदृष्ट्या, शत्रुवीर्यबुद्धीन् निगृह्णाति। यस्य प्रसादेन, भीष्मकर्णद्रोणशल्यसैन्धवप्रमुखाणां महाबलिनां शस्त्राणि, अपराजितानि अपि, माम् न स्पृशन्ति—यथा दैत्यास्त्राणि नृहरिम् न स्पृशन्ति। प्रभासे युद्धे, दुष्टैः परिवृतः, भगवन्, यस्य पादपद्मं मुक्तये सतां पूज्यते, माम् रक्षितवान्; क्षीणाश्वः भूमौ स्थितः अपि, शत्रुरथिनः तस्य मायया मोहितचित्ताः, मां समुपेतुं न शेकुः। तस्य लीलामधुरवचनानि, स्मितानुगुणानि—‘पार्थ! अर्जुन! सखे! कुरुनन्दन!’—राजन्, हृदयं स्पृशन्ति, स्मर्यमाणानि, मम स्थूलहृदयं अपि द्रावयन्ति। सहशयनासनविचरणभोजनप्रलापनैः, मित्रवत् सखा इति, पुत्रवत् पितरम् इति, तेन मोहितः, मम अपराधान्, अज्ञानसमुत्थान्, स्नेहात् सः क्षमितवान्। अधुना, राजन्, तस्मात् परमपुरुषात्, प्रियसखात्, वियुक्तः, मम हृदयं रिक्तम्; अस्मिन्संसारमार्गे, तस्य महाकृत्यरक्षाभिः अपि, स्त्रीव चौरैः पराजिता, अहम् असहायः। तत् धनुः, ताः शराः, सः रथः, ते अश्वाः, चाहम् अपि सारथिः—येषां पुरतः राजानः अपि नम्राः आसन्—क्षणेन, मायया, शक्तिहीनानि, निष्फलानि, भस्मन्युत्सृष्टाहुतिवत् जातानि। राजन्, तव इच्छया, यदवः, स्वनगरस्य अपि अमित्राः, ब्राह्मणशापेन मोहिताः, परस्परं मुष्टिभिः प्रहारं कृत्वा, विनष्टाः। वारुणीमदपानात्, विमूढचेतसः, परस्परं न ज्ञात्वा, युद्धं कृत्वा, चत्वारः पञ्च वा शेषिताः। राजन्, भगवतः विचित्रविहारः अयं—जीवानां परस्परनाशनं, परस्परपालनं च, तस्यैव विधानात्। यथा जलचराः, बलेन बलीयान् क्षुद्रान् भक्षयन्ति, तथा मनुष्येषु अपि, बलीयांसः दुर्बलान् जयन्ति। एवं, भगवान् पृथिवीभारं, बलिनः यदून् परस्परनाशनात्, अपरान् अपि नाशयन्, अपाकरोत्। गोविन्दस्य तानि कालदेशार्थयुक्तानि वचनानि, दुःखहराणि, स्मर्यमाणानि, मनः हरन्ति। एवं सन्, अर्जुनः, स्नेहात् भगवत्पादपद्मस्मरणेन, शान्तचित्तः, निर्मलः अभवत्। सः अर्जुनः, वासुदेवपादस्मरणभक्त्या, सर्वशेषकषायविमुक्तः, परमात्मनि स्थितः। महाबलः अर्जुनः, भगवता गीतं यद् रणाङ्गणे उक्तम्, तत् स्मृत्वा, कालकर्ममोहान्धकारं विजित्य, स्थितप्रज्ञः अभवत्। सः ब्रह्मस्थित्या, शोकात् विमुक्तः, द्वैतसंशयच्छेदेन, गुणातीतः, देहाभिमानरहितः, अजातः अभवत्। धर्मराजः युधिष्ठिरः, भगवत्प्रयाणं यदुकुलविनाशं च श्रुत्वा, मनः समाधाय, उच्चैर्लोकमार्गे प्रस्थितुम् उद्यतवान्। पृथा अपि, अर्जुनात् यदुविनाशं भगवत्प्रयाणं च श्रुत्वा, तं परं पुरुषं भक्त्या ध्यात्वा, संसारचक्रात् निवृत्ता। सः अजः, पृथिवीभारहरः, भगवन्, तद् देहम्, यथा शल्यं शल्येन निष्कास्य, उभयम् उत्सृज्य, परित्यक्तवान्। यथा नटः मत्स्यादिरूपाणि धारयित्वा त्यजति, तथा सः, पृथिवीभारं हृत्वा, तद् देहम् अपि परित्यक्तवान्। यदा मुकुन्दः, सुभगवपुः सहितः, पृथिवीं त्यक्तवान्, तदा एव, कलिः, अधर्महेतुः, अविद्याचेतसां मनुष्येषु प्रवर्तितः। युधिष्ठिरः, बुद्धिमान्, नगरराष्ट्रस्वगृहेषु च स्वयम् अपि, कलिं प्रवर्तमाने, लोभानृतहिंसादिरूपेण, ज्ञात्वा, प्रव्रजितुम् उद्यतवान्। सः नृपः, स्वपौत्रं, सद्गुणशीलसम्पन्नं, गङ्गातटे हस्तिनापुरे, पृथिव्याः अधिपतिं कृत्वा, राज्यं समर्प्य, मथुरायां वज्रं शूरसेनपतिं स्थापयित्वा, विधिवत् अग्निम् उपासीत। तत्र, सर्वसङ्गान्—बान्धवान्, अनुचरान्, वित्तं च—त्यक्त्वा, निरहङ्कारो निर्ममः, सर्वबन्धच्छेदं कृतवान्। वाक् मनसि, मनः प्राणे, इन्द्रियाणि तमसि, अपानं मृत्यौ, एवं प्रपद्य, लयान् प्रविष्टः। पञ्चमहाभूतानि परस्परेण, तानि च एकीकृत्य, आत्मनि, आत्मानं च ब्रह्मणि समर्प्य, सर्वं न्यवेदयत्। वल्कलधरः, उपवासिन्, जटिलः, विवृतशिराः, मूढवत्, उन्मत्तवत्, पिशाचवत् च, सः आत्मस्वरूपं प्रकटितवान्।