एवं व्रजे बाल्यक्रीडाभिः—क्वचित् गुह्यवासेन, क्वचित् सेतुबन्धनेन, क्वचित् कपिवद् उत्प्लवनेन, तथा अन्याभिः लीलाभिः—कुमारावस्थां नयन् भगवान् कृष्णः सखा च तत्र रममाणौ वयः समपादयताम्। एतेषां बाल्यलीलानां समाप्तौ, सुतः सूतः उवाच—कृष्णस्य सखा अर्जुनः, स्वीयेन राज्ञा भ्रात्रा विवशः कृतः, यस्य मनः नानाशङ्काभिः क्लिष्टं, कृष्णवियोगदुःखेन पीडितः, तिष्ठति स्म। तस्य मनसः च मुखकमलस्य च शोकात् शोषः जातः, तेजः अपगतम्, स केवलं तं भगवन्तं चिन्तयन् वाक्यम् अपि न शशाक वक्तुम्। स स्वदुःखं महता प्रयत्नेन निगृह्य, हस्तेन नेत्रे मार्जयन्, भगवत्प्रेमवियोगात् संतप्तः अभवत्। स स्मरन् तयोः सख्यं सौहृदं स्नेहं च—स्वस्य सारथ्यादिसेवां च—अश्रुपूर्णकण्ठेन ज्येष्ठं भ्रातरं राजानं सम्बोधितवान्। ततः अर्जुनः उवाच—माम् मोहयन्, हे महाबाहो, हरिः, यो मम बान्धववत् प्रकटितः, येन मम सा शक्तिः, या देवांश् अपि विस्मयम् आनयत्, हृतः। तस्मात् तस्य वियोगेन, क्षणमात्रेण अपि, जगत् निःस्वादं दृश्यते; तस्य कीर्तेः वियुक्तः अहम् मृतवत्, इति श्रूयते। तस्मिन्नेव शरणं गत्वा, अहम् द्रुपदस्य गृहे स्वयम्वरे प्रविष्टः, यत्र गर्विताः नृपाः समागताः; तस्यैव प्रभावेन, तान् जित्वा, स्पर्धायाः विजयः प्राप्तः, कृष्णा च लब्धा। तस्य सन्निधौ, अहम् खाण्डववनं अग्नये दत्तवान्, इन्द्रं सेनया सहितं बलात् जित्वा, मायया निर्मितं अद्भुतं सभाभवनं प्राप्तवान्; दिशः दिशः नृपतयः तव यज्ञाय करान् अयच्छन्। तव प्रभावेन, हे राजन्, भीमः, तव अनुजः, येन दशसहस्रगजबलम्, पृथिव्याः अधिपतीन् महायज्ञाय जित्वा, ते नृपाः कृताञ्जलयः तव यज्ञाय करान् अयच्छन्। तव महायज्ञे, तव पत्न्याः, राजसूयाभिषेकाय भूषितायाः, सभायाम् अकृतपुण्यैः जूयकैर् अवमानः कृतः; सा अश्रूणि तव पादयोः पातयन्ती, पराजितरक्षका, विमुक्तकेशा, ताः नार्यः महतीं पीडां अन्वभवन्। स एव नः रक्षितवान्, वनवासे, दुर्वासादिभिः दुरितैः पीडितेषु, शत्रुभिः संप्राप्तेषु, केवलं मूलफलाशिनः, सर्वोपायशून्येषु; यस्य प्रसादेन त्रयः लोकाः तृप्ताः, जलमग्नेषु अपि विपदः संकटा अपि नः परितः। तव प्रभावेन, हे भगवन्, शूलपाणिः शिवः अपि, पार्वत्याः सहितः, युद्धे विस्मितः, स्वं शस्त्रं मम दत्तवान्; अस्मिन्नेव शरीरेण अहम् इन्द्रस्य सभायाम् अत्युत्कृष्टं स्थानं प्राप्तवान्। तत्र, अहम् रममाणः, मम बलवती बाहू, गाण्डीवचिह्निते, शत्रुनाशाय कल्पिते, देवानां प्रमुखैः इन्द्रेण च प्रशंसिते, ते मयि शरणं गतवन्तः; किन्तु, हे भगवन्, तव गमनेन, सा शक्ति मम नष्टा, सामान्यपुरुषवत्। यस्यानुग्रहेण, हे बान्धव, अहम् एकः एव, एकरथेन, अपरिमेयकुरुसैन्यसागरम् अतिक्रम्य, महावीर्यं दर्शितवान्; शत्रुभ्यः बहुधनरत्नानि अपहृत्य, तेषां शिरसः मणिमयान् मुकुटान् अपि अपाहरम्। स एव, रथिनां श्रेष्ठः, युद्धे मम अग्रे स्थितः, शुद्धपक्षरात्रिषु श्रेष्ठरथचक्रं शोभयन्, भीष्मकर्णगुरुशल्यादीन् प्रति, तस्यैव कटाक्षेण, शत्रुप्रधानानां बलबुद्धी सम्यक् निगृहीतानि। यस्यानुग्रहेण, भीष्मकर्णद्रोणशल्यसैन्धवप्रमुखाणां महास्त्राणि, अप्रमत्तानि, महाबलानि, माम् न स्पृशन्ति स्म, यथा दैत्यास्त्राणि नृहरिं न स्पृशन्ति। प्रभासे युद्धे, दुष्टैः परिवृतः, भगवन्, यस्य पद्मपादौ मुक्तये साधुभिः पूज्ये, माम् रक्षितवान्; अश्वेषु श्रान्तेषु, भूमौ स्थिते, शत्रुरथिनः तस्य मायया मोहितचित्ताः, मां न प्रहारयितुम् अशक्नुवन्। यस्य हास्यशोभितानि मधुरवचनानि—"पार्थ! अर्जुन! सखे! कुरुनन्दन!"—राजन्, हृदयम् स्पृशन्ति, स्मृतिमात्रेण, मम स्थूलहृदयं द्रावयन्ति। एकशय्यासनयात्राप्रलापभोजनादिषु, सखा सखायं, पिता पुत्रवत्, अहम् तेन मोहितः, तं स्वसमं मन्यमानः; स तु, महतीं प्रीतिं दर्शयन्, मम अज्ञानोत्थान् अपराधान् क्षमितवान्। इदानीं, हे राजन्, तस्मात् परमपुरुषात्, प्रियसखात्, वियुक्तः, मम हृदयं रिक्तम्; अस्मिन्संसारमार्गे, तस्य महाकर्मरक्षां प्राप्यापि, स्त्रीव लुंठकैः पराजिता, निरुपायोऽहम्। सा धनुः, ते बाणाः, स रथः, ते अश्वाः, च अहम् सारथिः—येषां पुरतः नृपतयः शिरसा वन्दमानाः—ते सर्वे, क्षणेन, तदनुग्रहेण विना, शक्तिहीनाः, भस्मनि हुतानि हविरिव, माया प्रमोहिताः। हे राजन्, तव इच्छया, ये यदवः स्वनगरे स्वजनान् न सखायः, ब्राह्मणशापवशात् मोहिताः, परस्परं मुष्टिभिः आघातयन्तः, विनष्टाः। वारुणीं मदिरां पीत्वा, मदविह्वलचित्ताः, परस्परं न ज्ञात्वा, युद्धं कृत्वा, केवलं चत्वारः पञ्च वा अवशिष्टाः। एषा भगवतः गूढकर्मणः सामान्यः मार्गः—जीवानां परस्परनाशः, परस्परपालनं च, तस्यैव विधानात्। यथा जलचराः, बलेयः दुर्बलान् ग्रसन्ति, एवं मनुष्येषु अपि, बलवान् दुर्बलान् जयन्ति, शक्तिमन्तः अशक्तान् विजयं लभन्ते। एवं, भगवान् पृथिव्याः भारं हर्तुम्, महाबलिनः यदून् परस्परं नाशयन्, बलवद्बलहीनवत्, पृथिवीं शुद्धां कृतवान्। गोविन्दस्य वचनानि, यानि देशकालार्थानुकूलानि, यानि हृदयव्यथां शमयन्ति, स्मरतो मनो हरन्ति। एवं, अर्जुनः, कृष्णपादपद्मं गाढस्नेहेन चिन्तयन्, तस्य मनः प्रशान्तं विशुद्धं च जातम्। अर्जुनः, भक्त्या, वासुदेवपादपद्मचिन्तननिरतचित्तः, सर्वशेषकल्मषैर् विमुक्तः, परमां स्थितिं प्राप्तः। स महाबाहुः अर्जुनः, भगवता गीतं ज्ञानं युद्धभूमौ स्मृत्वा, कालकर्ममोहतमः निर्जित्य, आत्मानं विजितवान्। स ब्रह्मभावं प्राप्य, द्वैतसंशयान् छित्त्वा, गुणातीतः, देहाभिमानरहितः, जन्मरहितः अभवत्। युधिष्ठिरः अपि, मनः संयम्य, भगवतः गमनं, यदुवंशविनाशं च श्रुत्वा, स्वर्गमार्गे प्रवृत्तिं निश्चितवान्। पृथापि, अर्जुनात् यदूनां नाशं, भगवतः गमनं च श्रुत्वा, मनः परमात्मनि एकनिष्ठं कृत्वा, जन्ममृत्युचक्रात् निवृत्ता। यो पृथिव्याः भारं हृतवान्, स अजः भगवान्, तं देहम् अन्यकण्टकवत् त्यक्तवान्, यथा कण्टकं कण्टकेन निष्कास्य, उभौ त्यज्यते। यथा नटः मत्स्यादिरूपाणि धारयित्वा त्यजति, एवं स पृथिव्याः भारं हृत्वा तद्रूपं त्यक्तवान्। यदा मुकुन्दः, श्रीभगवान्, स्वशुभरूपेण सह, पृथिवीं त्यक्तवान्, तदा एव कालः, अधर्महेतुः, तेषु जाग्रत् अभवत्, येषां चेतांसि न जाग्रत्स्वरूपाणि। युधिष्ठिरः, विवेकी, नगरं, राष्ट्रं, गृहं, आत्मानं च, कलिं प्रविष्टम्, लोभमिथ्याहिंसादिलक्षणम्, ज्ञात्वा, प्रस्थानाय उद्यतवान्। स नृपः, स्वस्य पौत्रम्, गुणशीलसमं, गङ्गातटे हस्तिनापुरे, पृथिव्याः अधिपतिं स्थापयामास। मथुरायां वज्रं शूरसेनानां प्रमुखं कृत्वा, विधिवत् कर्माणि कृत्वा, स्वयम् अग्निं प्रविशत्।