भगवतः मुरारेर् इदम् आचरितं, यत् सखिभिः सह दुष्टनाशनं, वनेषु क्रीडनं, स्वस्य व्यक्ताव्यक्तरूपयोः प्रकाशनं, पृथिव्याः कामनां पूरणं च—एतत् यः शृणोति स्तौति वा, स सर्वार्थान् अवाप्नोति। एवं बाल्यक्रीडया, यथा लुकलुकेन, सेतुबंधनैः, वानरवत् प्लवनैः च, तत्र व्रजे सखिभिः सह तं बाल्यकालं निन्युः। एवं स्थिते, सूतः उवाच—कृष्णस्य सखा अर्जुनः, स्वस्य राज्ञा भ्रात्रा, संशयबहुलचित्तेन, श्रीकृष्णवियोगदुःखपीडितेन, अनिच्छया परित्यक्तः। तस्य मुखं हृदयकमलं च शोकविषादात् शुष्कम् अभवत्, तेजः नष्टम्, केवलं भगवन्तम् अनुस्मरन्, वाक्यं वक्तुं अशक्नोत्। सः महता प्रयासेन शोकं निगृह्य, हस्तेन नेत्रे मार्जयन्, भगवद्विरहजन्यतृष्णया आकुलः अभवत्। सः स्नेहस्मरणं, सौहृदं, सख्यं, सारथ्यादिसेवां च चिन्तयन्, अश्रुपूर्णया कण्ठगद्गदया वाचा ज्येष्ठं भ्रातरं राजानं प्राह। अर्जुनः उवाच—माम्, महाबाहो, हरिणा स्वबन्धुरूपेण मोहितम्, येन मम दिव्यबलम् अपि सुरान् विस्मापयत्, तेन हृतम्। तस्मात्, तस्य वियोगात् क्षणमात्रेण अपि जगत् शून्यमिव दृश्यते; तस्य कीर्तेः वियोगेन मृतकस्य इव अहमिति श्रूयते। यस्य शरणं गत्वा द्रुपदगृहं स्वयम्वरे प्रविष्टः, यत्र दर्पयुक्ताः नृपाः आसन्; तस्य प्रभावेन तान् जित्वा, स्पर्धायाम् विजयम् लब्ध्वा कृष्णां प्राप्तवान्। तस्य सन्निधौ, खाण्डववनं अग्नये दत्तवान्, बलात् इन्द्रादीन् जित्वा, मायया निर्मितं अद्भुतं सभागृहं प्राप्तवान्; दिशः दिशः नृपाः यज्ञाय ते समर्पितवन्तः। तव तेजसा, राजन्, भीमः तव अनुजः, दशसहस्रगजबलसम्पन्नः, पृथिवीश्वरान् महायज्ञाय जितवान्; ते राजानः यज्ञाय उपनताः। तव महायज्ञे पत्नी राजसूयाभिषेकाय समलङ्कृता, सभायां द्यूतकारिभिः अवमानिता; सा अश्रूणि तव पादयोः पतितवती, केशेषु विकीर्णेषु रक्षकेषु पराजितेषु—ताः स्त्रियः महतीं क्लेशं प्रापुः। यो वनवासे, दुर्वासाद्युपद्रवे, शत्रुभिः आक्रमणे, शाकाहारवृतौ, सर्वोपायक्षये, त्रिभुवनं तुष्टिं ददौ, जलान्तर्दुःखेषु पीडितान् अस्मान् रक्षितवान्। तव प्रभावात्, भगवन्, शूलपाणिः शिवः अपि, पार्वत्याः सहितः, युद्धे विस्मितः, स्वं शस्त्रं मयि न्यवेशयत्; अनेनैव देहे इन्द्रगृहे महत्स्थानं प्राप्नवम्। तत्र, मया रममाणेन, गाण्डीवधन्वा बाहू, शत्रुनाशाय कल्पितौ, देवेन्द्रमुख्यैः सुरैः प्रशंसितौ, ये मयि शरणं गतवन्तः; अद्य तु, भगवन्, तव गमनात्, तद्बलम् मम नष्टम्, सामान्यजनवत् अभवम्। यस्य प्रसादात्, बन्धो, अहं एकेन रथेन अगाधं कौरवसेनासागरं तीर्तः, वीर्यं प्रदर्श्य, शत्रुभ्यः बहुधनरत्नानि, रत्नमुकुटानि च जितवान्। यो रथीनां श्रेष्ठः सन्, मम पुरतः युद्धे गच्छन्, निर्मलरात्रिषु रथमण्डलं शोभयन्, भीष्मकर्णगुरुशल्यादीन् प्रति स्थितः, तस्यैव दृष्ट्या शत्रुप्रधानेषु बलबुद्धी विनिगृहीताः। यस्य प्रसादेन, भीष्मकर्णद्रोणशल्यसैन्धवप्रमुखाणां महास्त्राणि, अप्रतिहतानि अपि, माम् न स्पृशन्ति, यथा दैत्यास्त्राणि नृहरिं न स्पृशन्। प्रभासे युद्धे, दुष्टैः परिवृतः सन्, भगवतः पादपद्मयोः पूजनं मुक्तये साधुभिः क्रियते, तेन रक्षितः; अश्वेषु श्रान्तेषु, भूमौ स्थिते मयि, शत्रुरथिनः भगवद्विभ्रमात् माम् आक्रमितुं न शेकुः। तस्य लीलया, मधुरस्मितया युक्ताः, “पार्थ! अर्जुन! सखे! कुरुनन्दन!” इति वचांसि, राजन्, हृदि स्पृशन्ति, स्मर्यमाणानि हृदयशिलां द्रावयन्ति। शय्यासनगम्यायनभोजनैः सहवासे, सखा सखायम् इव, पितरं पुत्रवत्, सः मां मोहयन्, कदाचित् मया समः इति ज्ञातः; स तु महत् स्नेहानुग्रहात्, मम अज्ञानजनितान् अपराधान् क्षमितवान्। अद्य, राजन्, तं परमपुरुषं, प्रियसखं, प्रियतमं विहाय, मम हृदयम् रिक्तम्; अस्मिन्संसारमार्गे, तस्य महाकृत्यरक्षणे अपि, स्त्रीव चौरैः जितायाः असहायवत् अस्मि। स धनुः, ते बाणाः, रथः, अश्वाः, अहं सारथिरूपेण, येषां पुरतः अपि नृपाः प्रणमन्ति, क्षणेन अशक्ताः व्यर्था इव, मायया भस्मन्यर्पिताहुतिवत् अभवन्। राजन्, तव इच्छया, यदवः, स्वनगरस्य अपि अमित्राः, ब्राह्मणशापमोहिताः, परस्परं मुष्टिभिः ताडयन्तः, विमूढा अभवन्। वारुणीमदपानात्, विक्षिप्तचित्ताः, परस्परं न ज्ञात्वा, युद्धे, केवलं चत्वारः पञ्च वा अवशिष्टाः। एष एव भगवत्क्रियायाः रहस्यः—स एव जनान् अन्योन्यं नाशयति, पोषयति च। यथा जलचराः बलेन बलीयांसं भक्षयन्ति, तथा नराणाम् अपि, बलवन्तः दुर्बलान्, समर्थाः असमर्थान् जयन्ति। एवं, भगवान् पृथिव्याः भारं यदुभिः स्वयमेव विनाश्य, बलीयान् दुर्बलान् इव नाशयामास। गोविन्दस्य वचनानि, यथाकालं यथास्थानं यथायोग्यं उक्तानि, हृदयव्यथां शमयन्ति, स्मरणकाले मनः आकर्षयन्ति। एवं, अर्जुनः भगवत्पादपद्मस्मरणेन, गाढस्नेहेन, मनः शान्तं शुद्धञ्च अभवत्। वासुदेवपादस्मरणभक्त्या, अर्जुनस्य मनः सर्वशेषमलवर्जितम्, परमज्ञाननिष्ठम् अभवत्। अर्जुनः, भगवता युद्धभूमौ गीतं ज्ञानं स्मृत्वा, कालदैवमोहान्धकारं विजेतुम् अशकत्। शोकात् विमुक्तः, ब्रह्मस्थितिं प्राप्तः, द्वैतसंशयच्छेदेन, गुणातीतप्रकृतौ लीनः, देहाभिमानरहितः, अजातः अभवत्। युधिष्ठिरः, मनः संयम्य, भगवद्गमनं, यदुकुलक्षयं च श्रुत्वा, उच्चैर्लोकमार्गगमनाय निश्चितवान्। पृथापि, अर्जुनात् यदुनाशं भगवद्गमनं च श्रुत्वा, मनः परं पुरुषे केवलभक्तिं स्थाप्य, संसारचक्रात् निवृत्ता। यो पृथिव्याः भारं हृतवान्, अजो भगवान्, तद् देहम् अन्यकण्टकवत् परित्यज्य, उभयं त्यक्तवान्। यथा नटः, मत्स्यादिरूपं गृह्णाति त्यजति च, एवं पृथिव्याः भारहरः तद् देहम् त्यक्तवान्। मुकुन्दे, श्रीभगवति, स्वशुभरूपेण सह पृथिवीं त्यजति, तस्मिन् क्षणे, कलिः, अधर्महेतुः, अविवेकिनां मनसि प्रविवेश। युधिष्ठिरः, प्राज्ञः, विवेकी च, कलिप्रवेशं नगरे, राष्ट्रे, स्वगृहे, आत्मनि च, लोभमिथ्याहिंसारूपेण दृष्ट्वा, त्यागाय उद्यतवान्। स राजन्, स्वस्य पौत्रं, सद्गुणशीलसम्पन्नं, गङ्गातटे हस्तिनापुरे पृथिव्याः अधिपतिं स्थापयामास।