सर्वेषां वस्तूनां सारः सत्तायामेव प्रतिष्ठितः, तथा श्रीकृष्णस्यापि—यस्य स्वरूपं सत्यमेव, तस्य किमन्यदसत्यमुच्येत? ये तु मुरारिपादाम्बुजयुगलस्य शुद्धमहिम्नः शरणं प्रपन्नाः, तेषां संसारसागरः वत्सपदपरिमितः स्यात्; तदधिष्ठानं परमं पदं, यत्र कदापि दुःखस्पर्शो न भवति। एवं यद् यद् हरिणा बाल्ये कृतं, यच्च पौगण्डे प्रसिद्धं, तत् सर्वं त्वया पृष्टं मया कीर्तितम्। मुरारेर्यद्वयस्यैः सह आचरितं—दुष्टनाशनं, गोष्ठे क्रीडनं, व्यक्ताव्यक्तरूपधारणं, पृथिव्याः कामपूरणं—एतत् सर्वं यः शृणोति, कीर्तयति च, स सर्वार्थलाभी भवति। एवं लीलया—क्वचित् निगूढः, क्वचित् सेतुबन्धनं, क्वचित् कपिवदुत्प्लवनं च—सर्वे व्रजे पौगण्डकालं निन्युः। एवं सुतः सूतः उवाच—कृष्णस्य सखा अर्जुनः, स्वस्य राज्ञः भ्रात्रा विवशः कृतः, यस्य मनसि नानाशङ्काः सन्ति, योऽपि कृष्णविरहव्यथया पीडितः। तस्य मुखं च हृदयकमलं शोकशुष्कं जातम्, तेजः नष्टम्; स केवलं तं प्रभुमनुस्मरन् वाक्यं वक्तुं न अशक्नोत्। स दुःखं महता यत्नेन निगृह्य, हस्तेन नेत्रे प्रक्षालयन्, भगवद्विरहवेदना समाक्रान्तः। सखा-स्नेह-संवाद-संयोगं, सारथ्यादिसेवां, स्मृत्वा स भ्रातरं नृपं शोकगद्गदया वाचा संबोधितवान्। ततः अर्जुनः उवाच—मामयं हरिः स्वबन्धुरूपेण मोहयन्, येन मम सा शक्तिः, या देवमपि विस्मापयति, हृता। तस्मात् तस्य वियोगेन क्षणमपि जगत्तु शून्यवत् दृश्यते; तस्य गुणकीर्तिशून्यः मृतवत् अस्मि, यथा श्रूयते। तमेव शरणं गत्वा, अहं द्रुपदस्य गृहे स्वयम्वरे प्रविष्टः, यत्र दर्पयुक्ताः नृपाः समागता आसन्; तस्य प्रभावेन तान् जित्वा, स्पर्धां विजित्य, कृष्णां प्राप्तवान्। तस्य सन्निधौ अहं खाण्डववनं अग्नये दत्तवान्, इन्द्रादीन् बलात् जित्वा, मायया निर्मितं अद्भुतं सभां प्राप्तवान्; सर्वदिक्प्रवृत्तं राज्यमपि यज्ञार्थं समाहृतम्। तव प्रभावेन, राजन्, भीमः दशसहस्रगजबलसम्पन्नः भ्राता, पृथिवीश्वरान् यज्ञार्थं जित्वा, तान् तव यज्ञे समर्पितवान्। तव महायज्ञे, तव पत्नी, राजसूयाभिषेकाय भूषिता, सभायां द्यूतकारिभिः तिरस्कृता; सा रुदती, विमुक्तकेशी, रक्षकैः पराजिता, तव पादयोः पतिता—तासां स्त्रीणां महान् क्लेशः जातः। यः वनवासे, दुर्वासादिभिः क्लेशितेषु, शत्रुभिः पीडितेषु, केवलशाकाहारिणां सर्वोपायक्षयेषु, त्रिभुवनं तुष्टं कृतवान्, जलदुःखेषु च रक्षितवान्—स एव भगवतः प्रसादात् सर्वत्र संकटे रक्षा दत्तवन्। तव प्रभावात्, भगवन्, शिवोऽपि त्रिशूलधारी, पार्वत्या सहितः, युद्धे विस्मितः अस्त्रं मम दत्तवान्; अनेनैव देहेन्द्रसभायां महान् आसनं प्राप्तम्। तत्र सुरैः सह इन्द्रेण, मम गाण्डीवचिह्निते बलवत्योः भुजयोः, शत्रुनाशाय समर्पितयोः, स्तुतिः कृताः; किन्तु त्वयि गते, भगवन्, अहं सामन्यवत् शक्तिहीनः। यस्य प्रसादात् अहमेवैकः अकृत्स्नं कुरुसैन्यसागरं एकेन रथेन तीर्त्वा, महावीर्यं दर्शयन्, शत्रुभ्यः बहुधनरत्नानि प्राप्तवान्, शिरसि रत्नमुकुटानि अपाकरोम्। यो रथिनां श्रेष्ठः, युद्धे मम पुरतः स्थित्वा, शुद्धरात्रिषु रथवृत्तिं शोभयन्, भीष्मकर्णगुरुशल्यादीन् प्रति, केवलदृष्ट्या शत्रुप्रधानानां बलं मनश्च निगृह्य। यस्य प्रसादेन, भीष्मकर्णद्रोणशल्यसैन्धवप्रमुखाणां महाबलानामस्त्राणि, अप्रमत्तानि अपि, माम् न स्पृशन्ति, यथा दैत्यास्त्राणि नृहरिं न स्पृशन्ति। प्रभासे युद्धे, दुष्टैः परिवृतः, स भगवन्, यस्य पादपद्मं मुक्तये साधुभिः पूज्यते, मामरक्षित; अश्वेषु क्लान्तेषु, भूमौ स्थिते, शत्रुरथिनः भगवद्विभ्रमात् मां न हन्तुमशक्नुवन्। तस्य भगवतः हाससौन्दर्ययुक्तं मधुरं वाक्यम्—"पार्थ! अर्जुन! सखे! कुरुनन्दन!"—राजन्, मम हृदयमस्पर्शयत्; स्मरणेऽपि मम शिलावत् हृदयं द्रवति। एकशय्यासनचरणभोजनादिषु, सखा सखायं, पित्रा पुत्रवत्, तेन मया समं, मया तु सदा सख्यभावात् तं तुल्यं मन्यमानः, स तु मम अज्ञानजनितं अपराधं महाकृपया सहिष्णुः। इदानीं, राजन्, तस्मात् परमपुरुषात्, प्रियसखात्, वियुक्तः, मम हृदयं शून्यमिव; तस्य महाकृत्यरक्षायामपि, अहं स्त्री चौरैर्निपीडिता इव, असहायः। स गाण्डीवः, ताणाः, रथः, अश्वाः, चाहं सारथिः—येषां पुरः नृपाः नमतः—क्षणेनैव मायया अग्नौ हुतशेषवत् अशक्ताः जायन्ते। राजन्, तव इच्छया, यदवः स्वनगरस्य सख्यभावं न कुर्वन्तः, ब्राह्मणशापेन मोहिताः, परस्परं मुष्टिभिः प्रहारं कृतवन्तः। वारुणीमदपानात्, मदविक्षिप्तचित्ताः, स्वजनानपि न जिज्ञासन्तः, परस्परं युद्धं कृत्वा, केवलं चत्वारः पञ्च वा अवशिष्टाः। एष भगवतः अतीन्द्रियकर्मणां सामान्यधर्मः—जीवानां परस्परविनाशनं, परस्परपोषणं च भगवतः नियोगेन। यथा जलचराः बृहन्तः लघून् भक्षयन्ति, एवं मनुष्येषु बलीयान् दुर्बलान् जयति, शक्तिमान् अशक्तान् अधिगच्छति। एवं भगवान् पृथिव्याः भारं यदुभिः परस्परविनाशेन अपाकरोत्, यथा बलवान् दुर्बलान् नाशयति। गोविन्दस्य यानि वाक्यानि, यथाकालदेशपात्रानुकूलानि, हृदयशोकनिवारकाणि, स्मरता मनः हरन्ति। एवं सुतः उवाच—अर्जुनः कृष्णपादपद्मानुरागेण चिन्तयन्, तस्य मनः प्रशान्तं निर्मलं चाभवत्। व्यासुदेवपादसेवया, अनन्यध्यानाभ्यां, अर्जुनस्य मनः सर्वशेषमलवर्जितं, परमानन्दे स्थितम्। स महाबलः अर्जुनः, भगवता गीतायां उपदिष्टं ज्ञानं स्मृत्वा, कालकर्ममोहतमः विजितवान्। स ब्रह्मस्थितिं प्राप्य, शोकविवर्जितः, द्वैतसंशयच्छेदेन, गुणातीतः, देहाभिमानरहितः, जन्मरहितः अभवत्। युधिष्ठिरः अपि, मनः संयम्य, भगवद्वियोगं, यदूकुलक्षयं च श्रुत्वा, दिव्यमार्गानुगमनाय निश्चितवान्। पृथापि, अर्जुनाद् यदूनां नाशं भगवतः च गमनं श्रुत्वा, मनः तस्मिन् परे भगवति एकनिष्ठं कृत्वा, संसारचक्रात् निवृत्ता। स भगवान्, अजः, पृथिव्याः भारं अपाकरोत्, तदेव देहं, यथा कंटकं कंटकेन, त्यक्त्वा। यथा नटः मत्स्यादिरूपं गृह्णाति त्यजति च, एवं स पृथिव्याः भारं अपाकृत्य तद्रूपं अपि परित्यक्तवान्।