सर्वेषां देहिनां स्वात्मैव प्रियतमो भवति; तस्यैव हि हेतोः सर्वं जगद् चलाचलम् अस्ति। स एवात्मा सर्वात्मनां श्रीकृष्णः विज्ञेयः, यः स्वमायया देहधारणं कृत्वा लोकहिताय अवतरति। वस्तुतः विदुषां मतम् अस्ति—कृष्ण एव स्थावरजङ्गमं वस्तु, स एव भगवान् पूर्णरूपेण अस्मिन्लोके, अन्यद् किञ्चिदपि नास्ति। सर्वस्यार्थस्य सत्त्वे प्रमाणं, तस्मिन्नपि श्रीकृष्णे—यदनात्म्यम्, तदसत्यम् एव। ये तु मृदुपदाम्बुजयोः श्रीमुरारेः शरणं गताः, येषां यशः विशुद्धं महद् अस्ति, तेषां संसारसागरः वत्सपदं यथा लघु भवति; तद् परं पदं, यत्र कदापि दुःखस्पर्शः न भवति। एतावद् अहं तव पृष्टं यथावद् आख्यातवान्—हरिणः बाल्ये कृतानि कर्माणि, यानि च पौगण्डे प्रसिद्धानि। मुरारेः सखिभिः सह चरितानि—दुष्टविनाशनं, वने क्रीडा, तस्य प्रकाशरूपाण्यप्रकाशरूपाणि, पृथिव्याः कामपूरणं—एतानि शृण्वन् स्तुवन् वा सर्वार्थलाभः स्यात्। एवं बाल्यलीलया—क्रीडायां लोपनं, सेतुबन्धनं, कपिवत् उत्प्लवनं, इत्यादिभिः साकं, व्रजे सखिभिः सह तस्य पौगण्डकालः व्यतीतः। एवं सूत उवाच—श्रीकृष्णस्य सखा अर्जुनः, स्वबन्धुना राज्ञा, संशयरोगेण पीडितेन, कृष्णवियोगविषादेन बाध्यमानः, किंचिदपि कर्तुं न शक्तः। तस्य मुखं हृदयपद्मं च शोकशुष्कम्, तेजश्च नष्टम्; केवलं तं भगवन्तं चिन्तयन्, वाक्यं वक्तुं असमर्थः। महता प्रयत्नेन शोकरुद्धं चक्षुषा हस्तेन प्रमार्जयन्, भगवत्-वियोगात् उत्कण्ठया विवशः। सख्यं सौहृदं स्नेहं च स्मरन्—रथसारथ्यादिसेवां च—रुदन् सगद्गदया वाचा ज्येष्ठं भ्रातरं राजानं सम्बोधितवान्। अर्जुन उवाच—माम् मोहयित्वा, हे महाबाहो, हरिः स्वबन्धुरूपेण आगतः; यस्य प्रभावात् मम अद्भुतं वीर्यं, देवांश्च विस्मयम्, तेन मम तद् सामर्थ्यं हृतम्। तस्मात् वियोगेन क्षणमात्रं अपि जगत् शून्यवत् दृश्यते; तस्य कीर्तनविरहेण मृतवत् अस्मि, इति श्रूयते। तस्मिन्शरणं गत्वा, द्रुपदस्य गृहे स्वयम्वरे, समागतान् अहङ्कारयुक्तान् नृपतीन् जित्वा, तस्य प्रभावात् विजयः मम प्राप्तः, कृष्णा च। तस्य सन्निधौ, खाण्डववनं अग्नये दत्तम्; इन्द्रादिभिः सह संयुगे विजित्य, मायया निर्मितं दिव्यं सभाभवनं प्राप्तम्; सर्वदिक्प्रस्थिता राजानः तव यज्ञाय करं समुपाहरन्। तव प्रभावात्, हे राजन्, भीमः दशसहस्रगजबलसम्पन्नः भ्राता, पृथिवीशान् यज्ञाय जित्वा, तान् राजानः तव यज्ञाय करं समुपाहरन्। तव महायज्ञे, राज्ञ्या पत्न्या राजसूयाभिषेकाय शोभिता, सभायां द्यूतकारकैः अवमानिता, तस्या अश्रूणि तव पादयोः पतितानि, सुतरां तस्या केशबन्धनं मुक्तम्, रक्षकैः पराजितैः, स्त्रियः तत्र बहु दुःखम् अनुभूय। सः एव अस्मान् वनवासे रक्षितवान्, दुर्वासाः तपसा क्लीशिते, शत्रुभिः पीडिते, शाकाहारिणः अस्माकं सर्वोपायक्षये, तस्य प्रसादात् त्रिलोकी अपि तुष्टिः, जलदुर्गे अपि विपदः परिवृत्य अस्मान् रक्षितवान्। तव प्रभावात्, हे भगवन्, त्रिशूलधारी शिवः अपि युद्धे विस्मितः, स्वशस्त्रं मम दत्तवान्; अनेनैव देहे इन्द्रसभायां परममासने स्थितः। तत्र देवैः सह, गाण्डीवचिह्नितभुजौ मम, शत्रुनाशाय निर्मितौ, इन्द्रादिभिः प्रशंसितौ; ते मयि शरणं गताः, किन्तु भगवत्-प्रस्थानात् मम तद्वीर्यं नष्टम्, सामान्यजनवत् अभवम्। यस्य प्रसादात्, हे बन्धो, अहं एकरथेन अपारं कौरवसेनासागरं तरित्वा, महद् धनरत्नं शत्रुभ्यः प्राप्तवान्, तेषां मुकुटमणीन् च हरितवान्। यः रथिनां श्रेष्ठः, मम पुरतः युद्धे स्थितः, रथमण्डलं शोभयन्, शुद्धरात्रिषु भीष्मकर्णगुरुशल्यादीन् प्रति, स एव दृष्ट्या शत्रुप्रधानानां बलं च चेतः च निगृह्य। यस्य प्रसादात्, भीष्मकर्णद्रोणशल्यसैन्धवमहाबलानां शस्त्राणि, अपराजेयानि, मम स्पर्शं न कृतवन्ति, यथा दानवानां शस्त्राणि नृहरिं न स्पृशन्ति। प्रभासे युद्धे, दुष्टैः परिवृतः, स भगवान्, यस्य पादपद्मं मुक्तये साधुभिः पूज्यते, माम् अपि रक्षितवान्; अश्वेषु श्रान्तेषु, भूमौ स्थिते, शत्रुरथिनः भगवत् मायया मोहितचित्ताः, मां हन्तुं न शक्ताः। तस्य क्रीडारम्यवचनानि, स्मितसौम्यवदनानि—"हे पार्थ! हे अर्जुन! सखे! कुरुनन्दन!"—राजन्, हृदि स्पृशन्ति, स्मरन् हृदयं शिलावत् अपि द्रावयन्ति। शय्यासनयात्राप्रलापभोजनादिषु, सख्येन सख्यं, पुत्रवत् पित्रा, मया स मित्रवत् अभूत्; स च महान् स्नेहेन, मम अज्ञानजनितान् अपराधान् सहिष्णुः। अधुना, हे राजन्, तस्मिन् परमपुरुषे, प्रियसखायां, वियुक्तः, हृदयम् रिक्तम्; अस्मिन्संसारमार्गे, तस्य महाकृत्यरक्षायामपि, स्त्रीव लुटकैः पराजिता, अस्मि। स धनुः, ते बाणाः, स रथः, ते अश्वाः, अहं च सारथिः—येषां पुरतः राजानः अपि प्रणमन्ति—सर्वं क्षणेन शक्तिहीनम्, तदिव होमद्रव्यं भस्मनि क्षिप्तम् मायया। तव इच्छया, हे राजन्, यदवः स्वनगरस्य अपि अमित्रवत्, ब्राह्मणशापेन मोहिताः, परस्परं मुष्टिभिः ताडयन्तः, केवलं चत्वारः पञ्च वा अवशिष्टाः। वारुणीं मद्यं पीत्वा, मदमूढचित्ताः, परस्परं न जानन्तः, युध्यन्तः, न्यूनसंख्यया अवशिष्टाः। भगवतः क्रीडायाः एष एव स्वभावः—जीवाः परस्परं नाशयन्ति, परस्परं पालयन्ति अपि च। यथा जलचराः बलेन बलीयान् दुर्बलान् खादन्ति, तथा मनुष्येषु अपि, बलवान् दुर्बलं जयति, समर्थः असमर्थम्। एवं प्रभुः पृथिव्याः भारं नयन्, महाबलान् यदून् परस्परं नाशयन्, यथा बलीयान् दुर्बलान्। गोविन्दस्य वचनानि, यानि काले, देशे, पात्रे यथायोग्यं उक्तानि, हृदयव्यथां शमयन्ति, स्मरतां चेतः आकर्षन्ति। एवं सूत उवाच—एवं अर्जुनः भगवत्पादपद्मानुरागेण चिन्तयन्, मनः प्रशान्तं निर्मलं च अभवत्। अर्जुनस्य मनः, वासुदेवपादारविन्दभक्त्या, अनन्यध्यानेन, सर्वकिल्बिषशुद्धं, परमात्मनि स्थितम्। स महाबलः अर्जुनः, युद्धभूमौ भगवता गीतां स्मरन्, कालदैवमोहान्धकारं अतिक्रम्य। दुःखात् विमुक्तः, ब्रह्मस्थितिं प्राप्य, द्वैतसंशयच्छेदेन, प्रकृत्युत्तीर्य, देहाभिमानरहितः, अजातः अभवत्। युधिष्ठिरः अपि, मनः प्रशान्तम्, भगवत्प्रस्थानं यदुवंशविनाशं च शृण्वन्, स्वर्गमार्गे प्रस्थितुं निश्चितवान्।