राजा शौनकः, सर्वे जनाः स्वात्मन्येव सर्वाधिकं स्नेहं कुर्वन्ति, न तु पुत्रे, वित्ते, गृहे, वा अन्येषु वस्तुषु, यथा स्वात्मनि तिष्ठति। देहात्मभाविनामपि देहः तावत् न तावदप्रियः यावद् येन सह तस्य सम्बन्धः स्यात्। यदि देहः 'मम' इति गृहीतोऽपि, तस्य प्रियत्वं स्वात्मनः तुल्यं न भवति; यदा देहः जरया पीडितः, तदा अपि जीविताशा दृढा एव तिष्ठति। अतः सर्वेषां देहधारिणां आत्मा एव परमप्रियः; तस्यैव निमित्तं चराचरं जगत् अस्ति। श्रीकृष्णः तु स एव आत्मा, सर्वात्मनां आत्मा, लोकहिताय मायया देहधारणं कृत्वा प्रकटितः। वस्तुतः, विदुषां दृष्ट्या कृष्णः एव स्थावरजङ्गमं सर्वं—भगवतो रूपं—अत्र दृश्यते, अन्यदस्ति न किञ्चन। सर्ववस्तूनां सार्थक्यं सत्त्वे स्थितम्; तस्मात् भगवतः कृष्णस्यापि तद्व्यतिरेकेण किमपि असत्यम् न भवेत्। ये जनाः मुरारेर् करकमलयोः शरणं गृहीत्वा, यस्य कीर्तिः विशुद्धा महती च, तेषां संसारसागरः वत्सपदस्य तुल्यः लघु भवति; तत्तु परमं स्थानं, यत्र कदापि दुःखस्पर्शः न भवति। यद् युष्माभिः पृष्टं, हरिणः बाल्यकाले कृतानि, यशः प्रसिद्धं, तत् सर्वं उक्तम्। मुरारेर् मित्रैः सह विहारः, दुष्टनाशः, गोष्ठे क्रीडा, प्रकटनं, अप्रकटनं, पृथिव्याः कामनां पूर्तिः—एतद् श्रुत्वा, कीर्तयित्वा, पुरुषः सर्वार्थान् प्राप्नोति। एवं बाल्यक्रीडया—गोपनं, सेतु-निर्माणं, कपिवद् उच्छ्वलनं, अन्यानि च—ते व्रजे बाल्यं व्यतीतवन्तः। ततः सूतः उवाच—यथा कृष्णस्य मित्रः, अर्जुनः, राज्ञा भ्रात्रा, संशयग्रस्तेन, कृष्णवियोगदुःखेन पीडितेन, अनिच्छया त्यक्तः। तस्य मुखं हृदयं च शोकविकसितम्, तेजः नष्टम्; स केवलं भगवान् एव ध्यानं कृत्वा, वाक्यं वक्तुं न शशाक। स दुःखं निगृह्य, हस्तेन नेत्राणि अपोह्य, कृष्णवियोगात् आकुलः अभवत्। स मित्रत्वं, स्नेहं, सौहार्दं, सारथ्यादि सेवां स्मृत्वा, अश्रुपूर्णकण्ठेन ज्येष्ठं भ्रातरं सम्बोधितवान्। अर्जुनः उवाच—माम् हरिः, स्वजनरूपेण आगतः, मोहयित्वा, देवैरपि आश्चर्यं कृतं बलं हरित्वा, नीतवान्। तस्य वियोगे, क्षणमात्रेण अपि, जगत् शून्यं दृश्यते; तस्य स्तुतिविहीनः, मृतवत् अहम् इति कथ्यते। तस्य शरणं गृहीत्वा, द्रुपदस्य गृहे स्वयम्बरं प्रविष्टः, यत्र गर्विताः नृपाः आसन्; तस्य प्रभावेन, तान् जित्वा, स्पर्धां विजित्य, कृष्णां प्राप्तवान्। तस्य सन्निधौ, खाण्डववनं अग्नये दत्तम्; इन्द्रं सेनां च विजित्य, मायया निर्मितं अद्भुतं सभागृहं प्राप्तम्; सर्वदिशः नृपाः यज्ञाय करं आनयन्। तव प्रभावेन, भीमः, यः दशसहस्रगजबलसम्पन्नः, पृथिव्याः अधिपतीन् यज्ञाय जित्वा, तान् करं आनयन्। महायज्ञे तव पत्न्याः, अभिषेकाय अलंकारितायाः, सभायां द्यूतक्रीडया अपमानः कृतः; तस्याः अश्रूणि तव पादयोः पतितानि, केशाः विमुक्ताः, रक्षकेषु पराजितेषु—स्त्रियः महान् दुःखम् अन्वभवन्। यः वनवासे, दुर्वासादिभिः दुःखिते, शत्रुभिः आक्रान्ते, कन्दमूलफलभोजने, सर्वोपायेषु क्षीणे, त्रैलोक्यं तृप्तं कृतवान्, तस्य कृपया, जलमध्ये अपि, सर्वत्र रक्षितः। तव प्रभावेन, त्रिशूलधारिणा शिवेन, पत्न्या सह, युद्धे विस्मितः, स्वं शस्त्रं मयि त्यक्तम्; तेनैव देहेन, इन्द्रस्य सभायाम् उत्तमं स्थानं प्राप्तम्। तत्र, रममाणे मयि, गाण्डीवधनुना चिह्निते, शत्रुनाशाय, देवैः इन्द्रप्रधानैः प्रशंसिते, शरणं प्राप्तम्; किन्तु भगवतः निर्गमेन, तद् बलं लुप्तम्, सामान्यजनवत् अहम्। यस्यानुग्रहात्, एकेन रथेन, कौरवसेनायाः महाप्लवं तरित्वा, वीर्यं प्रदर्श्य, शत्रुतः बहु रत्नं, धनं च प्राप्तम्, रत्नमुकुटानि अपि हरितानि। यः श्रेष्ठः सारथिः, मम पुरतः युद्धे गच्छन्, उत्तमचक्रे रथानां शोभितः, भीष्म, कर्ण, गुरु, शल्यादीन् समागच्छन्, तस्य दृष्ट्या शत्रुसैन्यस्य बलं, चित्तं च, नीतम्। यस्यानुग्रहात्, भीष्म, कर्ण, द्रोण, शल्य, सैन्धव, अन्येषां महावीर्याणां अस्त्राणि, अपि, मम स्पर्शं न कृतानि, यथा दैत्यास्त्राणि नृहरिं न स्पर्शयन्ति। प्रभासे युद्धे, दुष्टैः परिवृतः, भगवतः पदकमलानि मुक्तिप्रदानी, तेन रक्षितः; अश्वेषु क्लान्तेषु, भूमौ स्थितः, शत्रुरथारूढाः तस्य प्रभावेन मम आक्रमणं कर्तुं न शशाकुः। यस्य लीलावचनानि, हास्ययुक्तानि, 'हे पार्थ! हे अर्जुन! मित्र! कुरुवंशरमण!' इत्यादि, हृदयम् स्पृशन्ति, स्मृतानि हृदयशिलां गलयन्ति। सह शयनं, आसनं, गमनं, वचनं, भोजनं च, मित्रवत्, पित्रवत्, पुत्रवत्, तेन मिथ्या समानीकृतः; अज्ञानोत्पन्नं अपराधम् अपि, तेन महत् स्नेहेन सहनं कृतम्। अधुनात्यन्तं प्रियं मित्रं, परमपुरुषं विहीनः, हृदयम् रिक्तम्; जीवनपथे, तस्य महत्कर्मरक्षणे अपि, स्त्रीव लुण्ठकैः पराजिता, असहायवत् अहम्। धनुः, बाणाः, रथः, अश्वाः, अहम् च सारथिः—येषां पुरः नृपाः नमन्ति—ते सर्वे, एकक्षणे, मायया भस्मीकृतयज्ञवत् शक्तिहीनाः अभवन्। राजन्, तव इच्छया, यदवः, स्वनगरस्य अप्रसन्नमित्राः, ब्राह्मणशापेन मोहिताः, परस्परं मुष्टिभिः आघातयन्तः, केवलं चारः पञ्चः शेषः। वारुणीं मद्यं पित्वा, मदोन्मत्तचित्ताः, परस्परं न ज्ञात्वा, युद्धं कृतवन्तः। भगवतः गूढकर्मणां इयं वृत्ति—जीवाः परस्परं विनाशयन्ति, पोषयन्ति च, तस्य विधानात्। यथा जलमध्ये बृहद् मीनः लघुं मीनं ग्रसति, तथा मनुष्यानां मध्ये, बलवान् दुर्बलम्, शक्तिमान् अशक्तिमानम् जयति। एवं भगवतः विधानात्, यदूनां महाबलिनां परस्परविनाशेन, पृथिव्याः भारः अपाकृतः। गोविन्दस्य यथाकालं यथास्थानं यथायोग्यं वचनानि, हृदयदुःखं शमयन्ति, स्मृतानि मनः आकर्षयन्ति। सूतः उवाच—एवं अर्जुनः, कृष्णस्य पदकमलानि स्नेहपूर्णया बुद्ध्या ध्यानं कृत्वा, मनः शान्तम्, विशुद्धम् अभवत्। अर्जुनः, वासुदेवपादसेवनया, ध्यानेन, शुद्धचित्तः, परमात्मज्ञानस्थितः अभवत्।