शुक उवाच—हे राजन्, सर्वेषां प्राणिनां स्व एवात्मा प्रियतमः; अन्ये तु पुत्रधनादयः तस्मादात्मनः कारणेनैव प्रियाः भवन्ति। यथा स्वात्मनि स्निग्धता सर्वदेहिनां परमा दृश्यते, न तथा पुत्रे धनगेहेषु, यद् यदात्मत्वेन गृहीतम्। येऽपि देहमात्मत्वेन पश्यन्ति, तेषां देहः स्वजनादपि न प्रियः; यतः यदि देहः ‘मम’ इति मन्यते, तर्हि स आत्मनः प्रियत्वं न लभते, यतो वृद्धेऽपि देहे जीविताशा दृढा वर्तते। अतः सर्वेषां देहिनां स्वात्मैव प्रियतमः; तस्यैव हेतोः चराचरं जगदिदं प्रवर्तते। एष एव आत्मा सर्वात्मनां श्रीकृष्णः विज्ञेयः; स एव जगद्धिताय स्वमायया देहधारणं करोति। वस्तुतः ज्ञातृणां दृष्ट्या कृष्ण एव स्थावरजङ्गमरूपेणात्र विराजते; भगवतः स्वरूपादृते किञ्चिदत्र नास्ति। सर्वस्यार्थस्य सत्तायामेव प्रतिष्ठा; तस्मिन् श्रीकृष्णे, तद्विरुद्धं किमपि कथं स्यात्? ये मुरारिपदनखरनौकां शरणं गताः, तेषां संसारसागरः वत्सपदं स्यात्; यत्र परमं पदं, यत्र कदापि दुःखस्पर्शो नास्ति। एवं यद् बाल्ये हरिणा कृतं, यच्च पौगण्डे प्रसिद्धं, तत् सर्वं त्वया पृष्टं यथावद् उक्तं। मित्रैः सह मुरारेर्यत् व्यवहारः, दुष्टविनाशनं, गवां वने क्रीडा, साक्षात्काररूपाणि च, पृथिव्याः कामपूरणं च—एतत् शृण्वन् स्तुवञ् च पुरुषः सर्वार्थान् लभते। एवं विविधैः बाललीलाभिः—लुकलुका, सेतुबन्धनं, कपिवत् प्लवनं, इत्यादिभिः—व्रजे तेषां पौगण्डकालः व्यतीतः। सूत उवाच—एवं कृत्स्नकृष्णसखः, अर्जुनः, स्वबन्धुना राज्ञा, संशयरहितेन, कृष्णवियोगपीडितेन, अनिच्छया तत्र स्थितः। तस्य मुखं हृदयकमलं च शोकदुःखैः शुष्कम्, तेजः नष्टम्; स केवलं भगवन्तं चिन्तयन् वाक्यम् अपि न शशाक वक्तुम्। स महता यत्नेन शोकं निगृह्य, हस्तेन नेत्रजलानि मार्जयन्, भगवत्प्रेमवियोगविह्वलः अभवत्। स स्मरन् स्नेहमैत्रीं सौहृदं, सारथ्यादिसेवां च, ज्येष्ठं भ्रातरं राजा युधिष्ठिरं, अश्रुपूर्णया वाचा, सम्बोधितवान्। अर्जुन उवाच—मया मोहितोऽहं, महाभाग, हरिणा स्वजनरूपेण; येन मम तादृशी शक्तिरपि हरिता, या देवानपि विस्मययति। तस्य वियोगे क्षणमपि जगत् शून्यवत् प्रतियतते; तस्य कीर्तिहीनः अहं मृतवत् इति श्रूयते। तस्मिन्नेव शरणं गत्वा, द्रुपदस्य राजगृहे स्वयम्वरे, यत्र मत्ताः नृपतयः समागताः, तत्र तस्य प्रसादेन तान् जित्वा, कृष्णां प्राप्तवान्। तस्यैव साक्षात् सन्निधौ, खाण्डववनं वह्नये दत्तम्; इन्द्रादीन् जित्वा, मायया निर्मितं अद्भुतं सभां प्राप्तवान्; सर्वदिक्प्रवर्तिनः नृपतयः तव यज्ञाय करान् नीतवन्तः। तव तेजसा, राजन्, भीमः, तव अनुजः, दशसहस्रगजबलसम्पन्नः, पृथिव्याः अधिपतीन् यज्ञार्थं जित्वा, तव यज्ञाय करान् आनयत्। तव महायज्ञे, तव भार्या, राजसूयाभिषेकाय सुसज्जिता, सभायां द्यूतकारिभिः अवमानिता; सा बाला, पराजितरक्षका, मुक्तकेशी, अश्रूणि तव पादयोः पतितानि—ताः स्त्रियः दुःखिताः। स एव नः वनवासे, दुर्वासाद्युपद्रवे, शत्रुसंकटे, शाकाहारे च, सर्वोपायक्षये, त्रैलोक्यं यशसा तृप्तं कृत्वा, जलसमाकीर्णेऽपि सर्वत्र रक्षितवान्। तव तेजसा, भगवन्, त्रिशूलधारी शिवः अपि, पार्वत्याः सहितः, संग्रामे विस्मितः, स्वं शस्त्रं मयि त्यक्तवान्; अस्मिन्नेव शरीरेण अहं इन्द्रस्य सभायां परमं मानासनं प्राप्तवान्। तत्र, मया रममाणेन, गाण्डीवाङ्कितभुजौ, शत्रुनाशाय निर्मितौ, देवानां प्रधानैः शरणागतैः प्रशंसितौ; अधुना, भगवन्, तव गमनात्, स तेजो मयि नास्ति, साधारणजनवत्। यस्य प्रसादेन, बन्धो, अहं एकेन रथेन, अप्रमेयकुरुसैन्यसागरं तरित्वा, वीर्यं दर्शितवान्; शत्रुभ्यः बहुधनरत्नानि, दीप्तमणिकिरीटानि च जितवान्। स एव, रथिनां श्रेष्ठः, मम पुरतः संग्रामे स्थितः, शुक्लपक्षरात्रिषु रथचक्रवृत्तिं शोभयन्, भीष्मकर्णगुरुशल्यादीन् समुखं कृत्वा, तेषां शत्रुप्रधानानां वीर्यबुद्धी हरेः कटाक्षेण निगृह्य। यस्य प्रसादेन, भीष्मकर्णद्रोणशल्यसैन्धवप्रमुखाणां महास्त्राणि, अप्रमत्तानि, शक्तिमन्ति, माम् अलिप्सन्त, यथा दैत्यास्त्राणि नृहरिं न स्पृशन्ति। प्रभासे युद्धे, दुष्टात्मभिः परिवृतः, स भगवान्, मुक्तये साधुभिः अर्चितपदाम्बुजः, माम् अपि रक्षितवान्; अश्वेषु क्लान्तेषु, भूमौ स्थिते, शत्रुरथिनः, तस्य मायया मुह्यमानमानसाः, मां न स्पृशितुम् अशक्नुवन्। तस्य हासविलासैः शोभितानि वचनानि—‘पार्थ! अर्जुन! सखे! कुरुनन्दन!’—राजन्, मम हृदयं स्पृशन्ति, स्मृतिमात्रेण द्रवीकुर्वन्ति। सर्वत्र शय्यासनयात्राभोजनादिषु, सखा इव सख्युः, पुत्रवत् पित्रा, तेन मया मम समः इति मोहात् मन्ये; स तु अज्ञानजनितं ममापराधं प्रीत्या सहिष्णुः। अधुना, राजन्, तस्मात् परमपुरुषात्, प्रियसखात्, वियोगेन, मम हृदयं रिक्तम्; तस्य महात्मनः रक्षां लब्ध्वापि, अहं स्त्रीव चौरैः पराजिता, निरुपायः। स धनुः, ते बाणाः, सा रथः, ते अश्वाः, अहं सारथिः—यस्य पुरतः नृपतयः प्रणमन्ति—एते सर्वे, क्षणेन, मायया भस्मन्यर्पिताहुतिवत्, निष्फलाः। राजन्, तव इच्छया, यदवः, ये स्वनगरस्य मित्रं नाभवन्, ब्राह्मणशापेन मोहिताः, परस्परं मुष्टिभिः प्राहरन्। वारुणीं पीत्वा, मदेन मुह्यमानचित्ताः, परस्परं न ज्ञायन्ते, युद्धे, चत्वारः पञ्च वा शेषिताः। राजन्, भगवतः अतीन्द्रियगत्या एष एव नियमः—जीवाः परस्परं विनाशयन्ति, परस्परं पोषयन्ति च। यथा जलचराः, बलेन बलीयान् अल्पान् खादति, तथा मनुष्येषु अपि, बलीयान् दुर्बलान् जयति। एवं भगवता, पृथिव्याः भारं हर्तुं, यदूनां परस्परविनाशेन, बलीयान् दुर्बलान् यथा विनाशयति, तथा कृतम्। गोविन्दस्य यानि वचनानि, यथाकालं यथास्थानं यथायोग्यं, हृदयशोकनिवारकाणि, स्मरतो मनः आकर्षयन्ति। सूत उवाच—एवं अर्जुनः, भगवत्पादाम्बुजे स्नेहपूरितचित्तः, तन्मनाः, प्रशान्तशुद्धमना अभवत्।