सूतः उवाच— तस्याः वचः श्रुत्वा, नारदः करुणया परिपूर्णः सञ्जातः, तौ ज्ञानवैराग्यौ प्रबोधयितुम् आरब्धवान्। सः स्वाङ्गुलिभिः तौ मृदुलं स्पृशन्, जागर्तुम् उद्यतवान्। तदा सः स्वमुखं तयोः कर्णसमीपम् आनय्य, उच्चैः शब्दमकरोत्— "हे ज्ञान! शीघ्रं जागृतम्। हे वैराग्य! जागृतम्।" इति। पुनः पुनः वेदवेदान्तगीताभिः पाठैः तौ प्रबोधयितुं प्रयत्नं चकार, कठिनेन यत्नेन तौ किञ्चित् उत्थितौ। अपि च, तौ उन्मीलितुं न शक्ता, जर्जरौ बभूवतुः— बकयोः इव दुर्बलौ, तयोः शरीरं पलितं शुष्ककाष्ठसदृशं च। तौ द्वौ क्षुधया कृशौ पुनः निद्रायाम् अवस्थितौ दृष्ट्वा, सः मुनिः चिन्तामग्नः अभवत्— "किं कर्तव्यं मया?" इति विचारयन्। "कथं निद्रा जायते? कथं चैतादृशी जरा?" इति चिन्तयन्, भर्गवः गोविन्दं स्मर्तुं प्रवृत्तः। तस्मिन्नेव क्षणे, आकाशवाणी समजनि— "मुनिवर! मा शुचः। तव प्रयासः निष्फलः न भविष्यति, न संशयः।" "एतदर्थं, सुरर्षे, पुण्यकर्माणि कुरु। पुण्यश्लाघ्याः साधवः तव कृत्यं घोषयिष्यन्ति।" "यदा तत् पुण्यकर्म सम्पाद्यते, तदा तयोः निद्राजरदोषौ तत्क्षणात् नश्येताम्, भक्तिश्च सर्वत्र व्याप्ता भविष्यति।" एवं स्फुटं वाक्यं सर्वैः श्रुतम्, नारदः विस्मितः अभवत्— "एतत् मया न ज्ञातम्," इति सः अब्रवीत्। ततः नारदः उवाच— "एवमपि दिव्यवाणीमपि श्रुत्वा, विषयः रहस्यमयः एव। कः उपायः? किं कर्म करणीयं येन तयोः कार्यं सिद्ध्येत्?" "कुत्र साधवः लभ्यन्ते? कथं च ते उपायं दास्यन्ति? किमत्र कर्तव्यं, यथा आकाशवाणी उक्तवती?" सूतः उवाच— तौ द्वौ तत्र स्थाप्य, मुनिः नारदः तीर्थयात्रां कृत्वा, एकस्मात् तीर्थात् अन्यत् गच्छन्, मार्गे महर्षीन् पृच्छन् गतवान्। सर्वैरपि तद्वृत्तं श्रुतम्, परं मुनयः विमृश्य, न कश्चिद् उत्तरम् अददात्। केचन अस्य असम्भवत्वं, अन्ये दुःखदर्शनं, केचन मौनम् उपविशत्, अपरे पलायितवन्तः। एवं त्रिषु लोकेषु महान् कोलाहलः अभवत्, वेदवेदान्तगीतापाठैः उद्बोधितः। भक्तिज्ञानवैराग्यत्रयम् उत्पन्नं न दृष्ट्वा, जनाः कर्णे कर्णे शुश्रुवुः— "नान्यः उपायः अस्ति" इति। स्वयं योगी नारदेन अपि न विज्ञातम्, कथं तर्हि अन्यैः नरैः उक्तुं शक्यम्? एवं सति, मुनिसंघैः पृष्टः सः विषयः दुर्गम इति निर्णीतः। ततः चिन्तया पीडितः, सः बदरीवनम् आगतः, तत्र तस्मिन्नेव कार्ये तपश्चर्यां कर्तुं संकल्पम् अकरोत्। तदा सः समक्षं ददर्श महर्षीन् सनकादीन्, ये सूर्यकोटिसमप्रभाः बभूवुः। तेषु अग्रे सः नारदः प्राह। नारदः उवाच— "धन्यः अहम्, युष्मान् अद्य द्रष्टुं प्राप्तवान्। हे कुमाराः, कृपया शीघ्रं ब्रूत, मयि दया दर्शयन्तु।" "यूयं योगिनः, विज्ञाः, पञ्चसंयमसम्पन्नाः, प्राचीनानामपि पूर्वजाः।" "सदैव वैकुण्ठनिवासिनः, हरिकथागानपरायणाः, तस्य लीलामृतमदनिमग्नाः, तस्यैव कथायै जीवितम्।" "ये हि हरिनामैकशरणं सततम् उच्चारयन्ति, तान् कालदत्तजरा न बाधते।" "युष्माकं केवलम् भ्रुकुट्या, द्वौ हरिद्वारपालौ तस्य पादयोः पतितौ, तयोः कृपया पुनः पुरीम् प्राप्तवन्तौ।" "योगभाग्येन अहं युष्माकं दर्शनं प्राप्तवान्; कृपया मयि अनाथे दया विधत्त।" "या च आकाशवाणी उक्तवती, तस्य उपायः कः? तत् विस्तारतः कथयन्तु।" "कथं भक्तिज्ञानवैराग्ययुक्तानां सुखम्? कथं सर्वेषां वर्गेषु स्नेहेन यत्नेन च स्थाप्यते?" कुमाराः ऊचुः— "मा शुचः, देवर्षे, हृदि हर्षं कुरु। उपायः सुलभः, अत्रैव विद्यमानः।" "नारद! धन्यः त्वम्, वैराग्यशिरोमणिः, श्रीकृष्णदासेषु अग्रणीः, योगिनां सूर्यः।" "भक्तिस्थापनं तव न विस्मयकरम्, भक्तिपथे सदा चरन्तः कृष्णदासस्य सदा सिद्धिः।" "बहवः मुनयः पृथिव्यां नानापथान् प्रदर्शितवन्तः, ये सर्वे कठिनाः, प्रयासेन साध्याः, स्वर्गफलप्रदाः च।" "यः पन्थाः वैकुण्ठगम्यः, सः रहस्यमयः, तस्य आचार्यः दुर्लभः, सः च साधुभाग्येन लभ्यते।" "यत् पुण्यकर्म आकाशवाणीना पूर्वं निर्दिष्टम्, तत् सम्प्रति व्याख्यास्यते; आज्ञया एकाग्रचित्तेन शृणु।" "केचन हविर्दानेन यज्ञं कुर्वन्ति, केचन तपसा, अन्ये योगेन, केचन अध्ययनज्ञानाभ्यां; एते सर्वे कर्मणः रूपेण ज्ञाताः।" "तत्र ज्ञानयज्ञः प्राज्ञैः श्रेष्ठः कथ्यते; श्रीशुकादिभिः भागवतकथा गायते।" "तस्य घोषणया भक्तिज्ञानवैराग्ये महान् बलवृद्धिः जायते; तयोः दुःखं नश्यति, भक्तस्य सुखम् उपजायते।" "भागवतमार्गध्वनिना सकलाः कलिदोषाः सिंहनादे वृताः शृगालवत् विनश्यन्ति।" "भक्तिः ज्ञानवैराग्ययुतः, प्रेमरससमन्विता, गृहात् गृहम्, जनात् जनं, क्रीडिष्यति।" नारदः पुनः उवाच— "यदा वेदवेदान्तघोषणायाम् अपि, गीतापाठे अपि, भक्तिज्ञानवैराग्यत्रयं न जायते—" इति।