श्रीकृष्णः, मयूरपिच्छैः पुष्पैः नवनीलैश्च विभूषितः, वेणुशृङ्गयोः उत्सवसमृद्ध्या शोभमानः, वत्सान् स्तुवन्, स्वकीयां यशः गायन्, गोपीजननेत्रैः अभिनन्दितः, गोपालग्रामं प्रविवेश। तस्मिन्नहनि, यस्य यशोदया नन्देन च पुत्रः, तेन महान् सर्पः निहतः, तस्मात् वयं तस्मात् रक्षामहे इति ग्रामे बालकाः गीतानि गायन्ति स्म। एवं स्थिते, राजा पृष्टवान्—हे ब्रह्मन्, कथं तस्य जन्मनि एव, येषां पूर्वं स्वसुतादिषु अपि न स्नेहः जातः, तेषां सर्वेषां कृष्णे महान् अनुरागः कुतः समुत्पन्नः? तद्विस्तरेण मे कथय। ततः शुकदेवः उवाच—हे राजन्, सर्वेषां भूतानां आत्मैव परं प्रियं; पुत्रादयः वित्तादयश्च, आत्मनः कारणेनैव प्रियाः भवन्ति। यथा देहिनां स्वात्मनि परः स्नेहः, न तथा पुत्रवित्तगृहादिषु, यत् तानि ममत्वाधारितानि। येऽपि देहमात्मा इति मन्यन्ते, तेषां देहः अपि तावत् न प्रियः, यावत् तं अनुगच्छन्ति तद्विषयाः। यदि देहः ममत्वेन दृष्टः, तर्हि सः अपि आत्मनः न तुल्यः प्रियः; यतः जरायां अपि देहे, जीविताशा दृढा भवति। अतः सर्वेषां देहिनां आत्मैव परं प्रियः, तस्य हेतोः एव चराचरं जगत् प्रवर्तते। तं कृष्णं सर्वात्मानं, आत्मनां आत्मानं विद्धि; सः स्वमायया लोकहिताय अवतीर्य देहमिव धारयति। वस्तुतः ज्ञातीनां कृष्ण एव स्थावरजङ्गमस्वरूपः; भगवतः रूपं सर्वं, अन्यत् किञ्चिदपि नास्ति। सर्वस्यार्थस्य सारः सतत्त्वे प्रतिष्ठितः, तस्मात् भगवतः कृष्णस्य अपि, असतत्त्वं किम् वस्तुतः स्यात्? ये मुरारिपदनखरनौकां शरणं गताः, येषां कीर्तिः विशुद्धा महती च, तेषां संसारसागरः वत्सपदरेणुकलिलः स्यात्; सा परा गतिः, या कदापि क्लेशैः न स्पृश्यते। एवं यत् त्वया पृष्टं, हरिणः बाल्ये यानि कृतानि, तानि सर्वाणि कीर्तितानि। मुरारेरियम् वृत्तिः—मित्रैः सह दुष्टनाशः, काननक्रीडा, स्फुटमूर्त्यदर्शनं, पृथिव्याः कामपूरणं—एतेषां श्रवणकीर्तनात् सर्वार्थसिद्धिः स्यात्। एवं लीलया बाल्ये, लुका, सेतुबंधः, कपिवत् प्लवनं च, व्रजे बाल्यकालः व्यतीतः। एवं सति, सूतः उवाच—कृष्णस्य सखा, अर्जुनः, स्वस्य राज्ञा भ्रात्रा, येन मनसि नाना संशयाः सन्ति, कृष्णवियोगदुःखात् पीडितेन, अकामतः त्यक्तः। तस्य मुखं हृदयं च शोकात् कुमुदमिव शुष्कम्, तेजः लुप्तं, सः केवलं तं भगवन्तं चिन्तयन्, वाक्यं वक्तुं न अशक्नोत्। सः महता यत्नेन शोकं निगृह्य, हस्तेन नेत्रे मृजन्, भगवद्वियोगात् उत्कण्ठया आकुलः। सः स्नेहमैत्रीमाधुर्यस्मृत्या, सारथ्यादिसेवां च चिन्तयन्, भ्रातरं राजा युधिष्ठिरं, अश्रुपूरितकण्ठेन उवाच। अर्जुनः उवाच—मम बन्धुवेषेण आविर्भूतः हरिः, मया मोहितः, येन मम सा शक्तिः, या देवांश्च अपि विस्मयम् आनयत्, सा अपहृता। तेन वियोगेन, क्षणमात्रेण अपि, जगत् निरानन्दं दृश्यते; तस्य यशः विना, मृतवत् अहम्, इति श्रूयते। तस्य आश्रयणेन, अहं द्रुपदगृहं स्वयम्वरे प्रविष्टः, यत्र अहं राजान् विजित्य, स्पर्धायां जयित्वा, कृष्णां प्राप्तवान्। तस्य सन्निधौ अहं अग्नये खाण्डववनं दत्तवान्, इन्द्रादीन् विजित्य, मायया निर्मितं अद्भुतं सभागृहं प्राप्तवान्, राजानः च सर्वतः यज्ञार्थं उपयाताः। तव तेजसा, भीमः, तव अनुजः, दशसहस्रगजबलसम्पन्नः, पृथिवीपतिं विजित्य, तव महायज्ञाय नृपान् उपनिनाय। तव महायज्ञे, तव भार्या, राज्याभिषेकाय समलङ्कृता, सभायां द्यूतकारिभिः अवमृदिता; सा अश्रूणि तव पादयोः पातयन्ती, विमुक्तकेशी, रक्षितृभिः पराजितैः, दुःखम् अवाप्तवती। सः एव, यो वनवासे, दुर्वासाः कृतक्लेशे, शत्रुभिः पीडितेषु, शाकाहार्येषु, सर्वोपायेषु क्षीणेषु, त्रिभुवनं तुष्टिं प्रापयन्, जलदुर्गतिषु अपि अस्मान् रक्षितवान्। तव तेजसा, हे भगवन्, त्रिशूलधारी शिवः अपि, पार्वत्या सहितः, युद्धे विस्मितः, स्वं शस्त्रं मयि न्यास्य, मम देहेनैव इन्द्रसभायां महतीं प्रतिष्ठां प्राप्तवान्। तत्र, मया रममाणेन, मम बाहू, गाण्डीवचिह्नितौ, शत्रुनाशाय कल्पितौ, देवेन्द्रमुखैः सुरैः पूजितौ, ये मयि शरणं गताः; किन्तु, भगवतः गमनात्, अहं साधारणः इव, तस्य तेजः विना, शून्यः जातः। यस्य प्रसादेन, अहं एकेन रथेन, अपारं कौरवार्णवं तीर्त्वा, वीर्यं दर्शयन्, शत्रुपक्षात् धनरत्नानि प्राप्तवान्, तेषां मणिमयान् किरीटान् अपाहरम्। सः एव, श्रेष्ठः सारथीनां, युद्धे मम पुरतः स्थितः, उत्तमयानचक्रं भूषयन्, भीष्मकर्णगुरुशल्यादीन् प्रतियुध्यन्, तस्यैव दृष्ट्या, शत्रुप्रधानेषु वीर्यं बुद्धिं च निगृह्य। यस्य प्रसादेन, भीष्मकर्णद्रोणशल्यसैन्धवमुख्यास्त्राणि, अपराजितानि अपि, माम् न स्पृशन्ति, यथा नृहरिपदसेविनां दैत्यास्त्राणि न स्पृशन्ति। प्रभासे युद्धे, दुष्टैः परिवृतः, यस्य पादारविन्दं मुक्तये साधुभिः पूज्यते, तेन भगवता रक्षितः, अश्वेषु क्लान्तेषु, भूमौ स्थितः, शत्रुरथधुर्याः तस्य मायया मोहितचित्ताः, माम् न प्राहरन्। तस्य हास्यशोभितवचनानि—'पार्थ! अर्जुन! कुरुनन्दन!'—मम हृदयं स्पृशन्ति, स्मृतानि च हृदयमपि द्रावयन्ति। सहशयनासनव्रजने, सहभोजनकथायाम्, सखा सखायं इव, पुत्रः पितरं इव, मया सः तुल्यः इति मोहात् अवज्ञातः; सः महतीं प्रीतिं दर्शयन्, मम अज्ञानजनितं अपराधं क्षमितवान्। अधुना, हे राजन्, तस्मात् परात् पुरुषात्, प्रियसखात्, वियुक्तः, मम हृदयं रिक्तम्; तस्य महाकृत्यरक्षणेन अपि, अहं चौरैः पराजितया स्त्रिया इव, असहायः जातः। तत् धनुः, ताः शराः, स रथः, ते अश्वाः, अहं च सारथिः—येषां पुरतः नृपाः नम्राः आसन्—क्षणेन एव, मायया, निष्फलाः, काष्ठं भस्मनि निक्षिप्तं इव, जाताः। हे राजन्, तव इच्छया, यादवाः, ये स्वपुरस्य अपि न सखायः आसन्, ब्राह्मणशापेन मोहिताः, परस्परं मुष्टिभिः आघातयन्तः, केवलं पञ्चचत्वारः शेषिताः। वैरिणां वारण्यं पित्वा, मदेन मोहितचित्ताः, नान्योन्यं ज्ञात्वा, परस्परं युद्धम् अकुर्वन्, शेषाः पञ्चचत्वारः एव। भगवतः अस्य विचित्रकर्मणः एष सामान्यः मार्गः—येन जीवाः परस्परं नाशयन्ति, परस्परं पोषयन्ति च। यथा जलचराः जलमध्ये बलीयान् दुर्बलान् खादन्ति, तथा मनुष्येषु अपि, बलीयान् दुर्बलान्, शक्तिमान् अशक्तान् जयति। एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे चतुर्दशपञ्चदशसप्तदशाः श्लोकाः एकीकृत्य, श्रीकृष्णलीलायाः, अर्जुनस्य च विरहवेदनायाः, भगवद्विभूतिरूपाणां च, एकः पावनः आख्यानरूपः वर्णनक्रमः सम्पूर्णः।