कृष्णः शीघ्रं समुपेत्य, तस्य मित्राणि हर्षेण तम् अभ्यनन्दन्—"स्वागतम्, त्वमेव शीघ्रं प्राप्तः! न कश्चन किंचन खादितवान्; आगच्छ, सम्यक् खाद," इति तं प्रार्थयन्ति स्म। तदा हृषीकेशः सस्मितं बालकैः सह भोजनं कृत्वा, अजगरत्वचं तेषां दर्शयन्, वनात् ग्रामं प्रत्यागच्छत्। तदा सः मयूरपिञ्छैः, पुष्पैः, नवनीतगौरवर्णैः च खनिजैः भूषितः, वेणुशृङ्गयोः उत्सवेन रममाणः, वत्सान् स्तुवन्, पुण्यकीर्तिं गायन्, गोपीजननेत्रैः अभिनन्दितः, गोपग्रामं प्रविवेश। ग्रामे बालकाः गीतानि गायन्ति स्म—"अद्य यशोदायाः नन्दस्य च सुतः महोरगं हतः, तेन वयं तस्मात् रक्षिताः।" इति। एतस्मिन्नेव काले राजा पप्रच्छ—"भो ब्राह्मण, किमर्थं कृष्णे जातमात्रे एव अतिप्रेम उत्पन्नं, येषां स्वसुतेष्वपि पूर्वं न जातम्? कृपया विस्तरेण कथय।" शुकः उवाच—"राजन्, सर्वेषां भूतानां आत्मैव प्रियतमः; पुत्रादयः वित्तादयश्च केवलं तस्मादर्थं प्रियाः। यथा आत्मनि सर्वाधिकं स्नेहः, न तथा पुत्रे वित्ते गेहे वा, यत् तदात्मसंबन्धित्वात्। येऽपि देहं आत्मत्वेन पश्यन्ति, तेषामपि देहः न तथा प्रियः यथा देहसंबद्धाः। यदि देहः ममत्वेन गृहीतः, तर्हि सः अपि आत्मनः न तुल्यप्रियः; यतः जरायामपि देहे, जीविताशा दृढा भवति। अतः सर्वेषां देहिनां आत्मैव प्रियतमः; तस्यैव हेतोः सर्वं जगद् चलाचलम् अस्ति।" "एषः कृष्णः एव आत्मा, सर्वात्मस्वरूपः; जगद्धिताय सः अपि स्वमायया देहधारणं करोति। वस्तुतः, विद्वांसः जानन्ति—कृष्ण एव स्थावरजङ्गमात्मकः; ईश्वरस्य सर्वरूपं, अन्यन्न किंचित् अस्ति। सर्वस्यार्थस्य तत्त्वं सत्यम् एव; कृष्णस्य अपि, तस्मात् तदन्यत् किमपि नास्ति।" "ये मुरारिपादकमलनौकायाः शरणं गताः, येषां कीर्तिः विशुद्धा महती च, तेषां संसारसागरः वत्सपदं स्यात्; तदनुत्तमं पदं, यत्र कदापि क्लेशः न स्पृशति।" "एवं यत् त्वया पृष्टं, हे राजन्, यद् हरिः बाल्ये, पौगण्डे च कृतवान्, तत् सर्वं कथितम्। मुरारेरियम् आचरणम्—मित्रैः सह दुष्टविनाशनं, वने क्रीडा, प्रकाश्य-अपकाश्यरूपाणि, भूमेः कामानां पूर्तिः—एतत् शृण्वन् स्तुवंश्च सर्वार्थान् आप्नोति। एवं व्रजे बाल्ये लीलया—छन्नं, सेतुबंधं, कपिवत् प्लवनं, इत्यादिकं—क्रीडन्तः तं कालं निन्युः।" एवं सुतसखायं कृष्णं, राज्यबन्धुना, स्वविवशं कृतम्, मनसि सन्देहैः क्लान्तेन, कृष्णवियोगदुःखात् पीडितेन, सुतः (अर्जुनः) अवशः बभूव। तस्य मुखं हृदयकमलं च शोकात् म्लानम्, तेजः नष्टम्; केवलं तं भगवानं चिन्तयन्, वाक्यम् अपि न शशाक् भाषितुम्। महता प्रयत्नेन शोकं निगृह्य, हस्तेन नेत्रे मार्जयन्, भगवत्स्मरणवियोगविषादात् अभिभूतः सन्, स्नेहं सौहार्दं सख्यं स्मृत्वा—स्वस्य सारथ्यादिकं सेवां च—वरिष्ठं भ्रातरं राजानं अश्रुपूर्णया वाचा संबोधितवान्। अर्जुनः उवाच—"मया मोहितोऽस्मि, हे महाबाहो, हरेः, स्वजनरूपिणः; येन मम तादृशी शक्तिः, यया सुराः अपि विस्मिताः, अपहृता। तस्य वियोगेन, क्षणमात्रमपि, जगत् शून्यवत् दृश्यते; तस्य कीर्तिविहीनः मृतवत् अस्मि, इति श्रूयते। तस्मिन् शरणं गत्वा, द्रुपदगृहे स्वयम्वरे, समागतान् राज्ञः जित्वा, तस्य बलात् कृष्णां अवाप्तवान्। तस्य सन्निधौ, अग्नये खाण्डववनं दत्तवान्, इन्द्रं च जित्वा, मायया निर्मितं अद्भुतं सभां प्राप्तवान्; सर्वदिक् राजानः यज्ञार्थं तेभ्यः करं दत्तवन्तः।" "राजन्, तव प्रभावात्, भीमः दशसहस्रगजबलः भ्राता, पृथिवीश्वरान् यज्ञार्थं जितवान्; ते राजानः अपि करं दत्तवन्तः। तव महायज्ञे, तव भार्या, राज्याभिषेकाय भूषिता, सभायां द्यूतकारिभिः अवमानिता, तस्या अश्रूणि तव पादयोः पतन्ति स्म, तस्याः केशः विमुक्तः, रक्षकैः पराजितैः, ताः स्त्रियः महत्तपं प्रापुः।" "सः एव अस्मान् वनवासे, दुर्वासादिभिः कृतदुःखेषु, शत्रुभिः पीडितेषु, शाकाहारिणां सर्वोपायक्षये, त्रिषु लोकेषु तृप्तिं कृतवान्; जलान्तर्दुर्गे अपि अस्मान् रक्षितवान्। तव बलात्, शूलपाणिः शिवः अपि युद्धे विस्मितः, स्वं शस्त्रं मयि न्यवेदयत्; अनेनैव देहे, इन्द्रगृहे महतीं प्रतिष्ठां प्राप्तवान्।" "तत्र, रममाणः, मम बाहू गाण्डीवचिह्नितौ, शत्रुनाशाय कल्पितौ, देवेन्द्रमुखैः सुरैः पूजितौ; अद्य तु, भगवतः गच्छतः, तद्बलाद् हीनः, साधारणजनवत् अस्मि। यस्य प्रसादात्, एकेन रथेन, कुरुसैन्यसागरं तरित्वा, वीर्यं दर्शयन्, शत्रुभ्यः वित्तरत्नानि, मुकुटानि च जितवान्।" "सः, रथश्रेष्ठमण्डले, मम पुरतः सारथिरूपेण स्थितः, भीष्मकर्णगुरुशल्यादीन् प्रति, दृष्ट्या तेषां बलं बुद्धिं च निगृह्णन्। यस्य प्रसादात्, भीष्मकर्णद्रोणशल्यसैन्धवमुख्यानां महास्त्राणि, न मम स्पृशन्ति स्म, यथा दैत्यास्त्राणि नृहरिम्। प्रभासे युद्धे, दुरात्मभिः परिवृतः, भगवतः पादकमलपूजितस्य, अश्वेषु क्षीणेषु, भूमौ स्थितस्य, शत्रुरथाः तस्य मायया मोहितचित्ताः, मां न आक्रमन्ति स्म।" "तस्य हास्यशोभितं वचनं—'पार्थ! अर्जुन! सखे! कुरुनन्दन!'—मम हृदयं स्पृशति; स्मृतमात्रेण स्थूलं हृदयं मम द्रवति। सहशयनं, सहासनं, सहगमनं, सहभोजनं, सहसंवादं च, सख्येन सख्यं, पित्रा पुत्रवत्, तेन मया मोहात् समं दृष्टः; सः महाकृपया, मम अज्ञानजनितान् अपराधान् क्षमितवान्।" "अद्य तु, हे राजन्, तस्मात् परमपुरुषात्, प्रियसखात्, वियोगात् हृदयं रिक्तम्; तस्य महाकृत्यरक्षणेन अपि, मार्गे स्त्रीव लुण्ठकैः जितया, असहायोऽस्मि।" "यः धनुः, ते बाणाः, रथः, अश्वाः, चाहं सारथिः—ये पूर्वं राज्ञः अपि नमतः—ते सर्वे क्षणेन शक्तिहीनाः, भस्मार्पिताहुतिवत्, मायया नष्टाः।" "राजन्, तव इच्छया, यादवाः, ये स्वपुरीणां सख्यं न कृतवन्तः, ब्राह्मणशापाद् मोहिताः, परस्परं मुष्टिभिः ताडयन्तः, केवलं चत्वारः पञ्च वा अवशिष्टाः।" एवं श्रीकृष्णस्य बाल्यलीलाः, तस्य मित्रैः सह क्रीडा, दुष्टनाशनं, व्रजे बाल्यकालस्य व्यतीतः; अर्जुनस्य हृदयं भगवत्प्रेमवियोगदुःखात् शोकाकुलम् अभवत्, तस्य वीर्यश्रियः भगवदनुग्रहात् जाताः, भगवद्वियोगेन तु सर्वं हृतम् इति।