प्रियतमे, किं त्वं स्वबन्धुभिः स्वहृदि शून्यां चानाथां च सदा अनुभवसि? अथवा किञ्चिदन्यथा मन्यसे? यदि तु न तथा, तर्हि दुःखस्य किमपि कारणं नास्ति। तत्र मित्राणि कृष्णं प्रत्याहुः—“स्वागतमस्तु! त्वं शीघ्रमेव प्राप्तः। न कोऽपि किंचित् अश्नात्; आगच्छ, सम्यग् भोजनं कुरु।” ततः हृषीकेशः सस्मितः बालकैः सह भोजनं चकार, अजगरत्वक् दर्शयित्वा वनात् ग्रामं प्रत्यागच्छत्। सः मयूरपिञ्छैः पुष्पैः नवान्धनैः च विभूषितः, वेणुशृङ्गोत्सवसमृद्धः, वत्सान् स्तुवन्, पुण्यकीर्तिं गायन्, गोपीजननेत्रैः अभिनन्द्यमानः, गोकुलं प्रविवेश। तदा व्रजे बालकाः गीतवन्तः—“अद्य यशोदानन्दनपुत्रेण महोरगः हतः, वयं तेन तस्मात् रक्षिताः स्मः।” राजा पप्रच्छ—“भो ब्राह्मण! कथं कृष्णे जातमात्रे एव, येषां स्वसुतादिष्वपि पूर्वं न स्नेहः आसीत्, तेषां मध्ये अपि महान् अनुरागः अभवत्? एतत् विस्तरेण कथय।” शुक उवाच—“सर्वेषां प्राणिनां, नृप, आत्मैव प्रियतमः; अन्ये पुत्रधनादयः तस्मिन्नेव हेतौ प्रियाः भवन्ति। यथा आत्मनि स्नेहः देहेषु दृढतमः, न तथा पुत्रेषु, वित्ते, गेहे, अन्यत्र वा, यः ममत्वाधीनः। ये देहमात्मानं मन्यन्ते, नृपश्रेष्ठ, तेषामपि देहः न आत्मनः प्रियता व्रजति। यदि देहे ममत्वबुद्धिः तिष्ठति, तर्हि सः अपि आत्मनः प्रियता न भवति; यतः जरायामपि देहे, जीविताशा दृढा तिष्ठति। तस्मात् सर्वेषां देहिनां आत्मैव प्रियः; तस्यैव हेतोः सर्वं जगत् चराचरं प्रवर्तते। कृष्णं तु एष एव आत्मा, सर्वात्मनां आत्मा विद्धि; सः अपि स्वमायया देहधार्य इह लोकहिताय अवतीर्णः। वस्तुतः, विदुषां मतम्—कृष्ण एव स्थावरजङ्गमं वस्तु; भगवतः साकाररूपं, अन्यत् किञ्चिदपि नास्ति। सर्वस्यार्थस्य सारः सतत्त्वे प्रतिष्ठितः; कृष्णस्यापि, तस्मात् असत् किमपि वस्तु नास्ति। ये मुरारिपदपङ्कजसमाश्रिताः, येषां कीर्तिः विशुद्धा महती, तेषां संसारसागरः वत्सपदं यथा लघु भवति; तद्गतिः परमा, या कदापि व्यसनैः न लिप्यते। एवं यत् त्वया पृष्टं, हरिणः बाल्ये यत् कृतं, यत् च पौगण्डकाले प्रसिद्धं, तत् सर्वं कथितम्। मुरारेरियं बालकैः सह वृत्तिः—पापविनाशनम्, वने क्रीडा, प्रकटाप्रकटरूपाणि, पृथिव्याः कामपूरणम्—श्रवणकीर्तनात् सर्वार्थलाभः स्यात्। एवं लुका, सेतु-निर्माण, कपिवत् उत्प्लवनादिकैः, व्रजे बाल्यकालं निन्युः। एतेन प्रकारेण, कृष्णस्य सखा कृष्णः, स्वस्य राजभ्रात्रा, संशयरोगपीडितेन, तस्य वियोगदुःखेन बाधितः, किंचित् कर्तुं न शक्तः। तस्य वदनं च हृदयकमलं शोकात् शुष्कम्, तेजो नष्टम्; केवलं तं भगवन्तं चिन्तयन्, वाक्यं वक्तुं न शशाक। महता प्रयत्नेन शोकं निगृह्य, हस्तेन नेत्रे मार्जयन्, तं भगवत्स्मरणवियोगेन क्लिष्टः। सख्यं सौहृदं स्निग्धता च, सारथ्यादिसेवां च स्मृत्वा, स भ्रातरं राजानं, अश्रुपूरितया वाचा, संबोधितवान्—“मया मोहिता अस्मि, भगवता हरिणा, स्वबन्धुरूपेण आगतेन; येन मम शक्तिः, देवांश्च अपि विस्मययन्ती, हृता। तस्मिन् क्षणे वियुक्तः, जगत् शून्यमिव दृश्यते; तस्य कीर्तेः वियुक्तः, मृतक इव अस्मि, यथा श्रुतम्। तस्य शरणं गत्वा, द्रुपदस्य गृहे स्वयम्वरे प्रविष्टः, यत्र अहङ्कृताः नृपाः आसन्; तस्य प्रभावेन तान् जित्वा, स्पर्धायां विजयम्, कृष्णां च अवाप्तवान्। तस्य सन्निधौ, अग्नये खाण्डववनं दत्तम्; इन्द्रं सेनां च जित्वा, मायया निर्मितं अद्भुतं सभाभवनं प्राप्तम्; दिशः दिशः नृपैः करः आनीतः तव यज्ञाय। तव शक्त्या, राजन्, भीमः, तव अनुजः, दशसहस्रगजबलसम्पन्नः, पृथिवीश्वरान् यज्ञाय जित्वा, तेषां करान् आनीय, तव यज्ञे समर्पितवान्। तव महायज्ञे, तव पत्नी, राज्याभिषेकाय शोभिता, सभायां द्यूतक्रीडया अपमानिता; सा अश्रूणि तव पादयोः पतितवती, केशविन्यासेन, रक्षकेषु पराजितेषु, स्त्रियः तत्र महतीं पीडां प्रापुः। सः नो वनवासे, दुर्वासाद्युपद्रवे, शत्रुविघाते, शाकाहारे, सर्वोपायक्षये, त्रैलोक्यं तृप्तिम् आनीय, जलदुर्गे अपि, भगवतः कृपया त्रातवान्। तव प्रभावेन, शूलपाणिः शिवः अपि, पार्वत्याः सहितः, युद्धे विस्मितः, स्वशस्त्रं मम दत्तवान्; अनेनैव देहेन इन्द्रभवने महत्स्थानं प्राप्तम्। तत्र, मया रममाणेन, गाण्डीवचिह्नितभुजा, शत्रुसंहाराय, सुरैः सह इन्द्रेण, शरणागतैः, प्रशंसिता; अद्य तु, भगवतः निर्गमनेन, तद्दैवबलं नष्टम्, साधारणजनवत् अभवम्। येन कृपया, एकेन रथेन, कौरवसेनासागरं तरितुम् अशकम्; वीर्यं दर्शयित्वा, शत्रोः धनरत्नानि, मुकुटानि च जितानि। यः श्रेष्ठसारथिः, मम पुरतः युद्धे चरन्, श्रेष्ठरथवर्त्मनि शोभमानः, भीष्मकर्णगुरुशल्यादीन् प्रति, तस्यैव दृष्ट्या, शत्रुप्रधानेषु बलं चेतश्च निगृहीतम्। यस्य प्रसादेन, भीष्मकर्णद्रोणशल्यसैन्धवप्रमुखानां महास्त्राणि, अमोघानि अपि, माम् न स्पृशन्ति, यथा दैत्यानां अस्त्राणि नृहरिं न स्पृशन्ति। प्रभासे युद्धे, दुष्टैः परिवृतः, भगवतः पादपद्मार्चितस्य, तेन रक्षितः; अश्वेषु श्रान्तेषु, भूमौ स्थिते मयि, शत्रुरथिकाः, तस्य प्रभावेण, माम् आक्रमितुं न शशाकुः। सः लीलावचः, सस्मितं, ‘पार्थ! अर्जुन! सखे! कुरुनन्दन!’ इति, हृदयं स्पृशन्ति, स्मृत्या हृदयं द्रावयन्ति। एकशय्यासनयात्राभोजनैः, सख्येन, पित्रेव पुत्रेण, स्नेहात्, तेन मया समं व्यवहारः कृतः; ज्ञानदोषात् अपराधाः अपि सः सहिष्णुः। अद्य तु, राजन्, तस्मात् पुरुषोत्तमात्, प्रियसखात्, वियुक्तः, हृदयम् रिक्तम्; पथि, तस्य महाकृत्यरक्षायामपि, स्त्रीव चौरैः पराजिता इव अस्मि। तत् धनुः, ताः बाणाः, स रथः, ते अश्वाः, अहं सारथिः—येषां पुरतः नृपाः नम्राः आसन्—क्षणेन, मायया, शक्तिहीनानि, तुषाराशौ हुतं हव्यं यथा, अभवन्। राजन्, तव इच्छया, यदवः, ये स्वनगरस्य न सखायः आसन्, ब्राह्मणशापमोहिताः, परस्परं मुष्टिभिः हन्तुं आरब्धवन्तः। एवं, भगवतः बालचरितानि, तस्य लीलाः, तस्य प्रभावः, तस्य वियोगदुःखं च, श्रोतृभ्यः निवेदितम्।