राजा धर्मराजः प्रियं भ्रातरं अर्जुनं स्नेहेन पृष्टवान् — “कच्चित् त्वां किञ्चिद् अमङ्गलं शब्दादि दुःखरूपं न स्पृष्टम्? कच्चित् कामेन याचमानाय प्रतिज्ञातं दातव्यं वा न अदत्तम्? कच्चित् त्वं शरण्यः सन् ब्राह्मणं बालं गाम् वृद्धं रोगिणं स्त्रीं वा अन्यं जीवम् याचमानं न परित्यक्तवान्? कच्चित् अनपेक्ष्य स्त्रियं योक्तव्या योक्तव्या वा स्वसखीमपि न उपगतवान्? कच्चित् उत्तमाधममार्गेभ्यः न पराजितः? कच्चित् वृद्धबालैः सह भोक्तव्यं न अकेन भोज्यम् अशितम्? कच्चित् आत्मशक्त्यतीतं वा निन्दनीयम् किञ्चिद् न कृतम्? प्रियतम, कच्चित् स्वजनैः हृदये शून्यता वा तिरस्कृतता न अनुभूयते? अथवा अन्यथा चिन्तयसि? यदि न, तर्हि दुःखस्य कारणं न अस्ति।” एवं पृष्टे, तत्र मित्राणि श्रीकृष्णं समागतं दृष्ट्वा हर्षेण ऊचुः — “स्वागतम्! त्वं शीघ्रं आगतः; न कोऽपि किञ्चिद् अशितवान्; आगच्छ, सम्यक् खाद।” ततो हृषीकेशः स्मयमानः बालकैः सह भोज्यं भुक्त्वा तेषां सर्पत्वक् दर्शयित्वा वनात् ग्रामं प्रत्यागच्छत्। तदा सः मयूरपिञ्छैः पुष्पैः नवगौरवर्णैः च भूषितः, वेणुशृङ्गनिनादमहोत्सवे रममाणः, वत्सान् स्तुवन्, पुण्यकीर्तिं गायन्, गोपीजनदृष्टिभिः पूजितः, गोपग्रामं प्रविवेश। बालकाः ग्रामे गायन्तः ऊचुः — “अद्य यशोदानन्दनः महाऽहिरं हत्वा अस्मान् तस्मात् रक्षितवान्।” एवं कथायाम् राजा पृष्टवान् — “भो ब्राह्मण! कथमिदं परमं स्नेहम् कृष्णे जातम्, यः जातमात्रे अपि स्वसुतादिषु अपि न पूर्वं जातः? तद् विस्तरय।” शुक उवाच — “राजन्, सर्वेषां प्राणिनां आत्मैव परमप्रियः; पुत्रधनादयः तु आत्मनः कारणात् प्रियाः। यथा आत्मनि अनुरागः परमः, न तथा पुत्रे धनं गृहे वा ममत्वाधीनत्वात्। ये शरीरमेव आत्मानं मन्यन्ते, तेषामपि शरीरं न तावत् प्रियं यावत् तदनुगाः। यदि शरीरं ममत्वेन दृश्यते, तर्हि तदपि आत्मनः न तावत् प्रियं; वृद्धेऽपि शरीरे, जीविताशा दृढा भवति। अतः सर्वदेहिनां आत्मैव प्रियतमः; तस्यैव कृते चराचरं विश्वम् अस्ति। स एव आत्मा आत्मनां कृष्णः, स जगदर्थं मायया देहधारणं करोति। तद्विदां मतम् — कृष्ण एव स्थावरजङ्गमं वस्तुतः; तस्य रूपं सर्वं, अन्यत् किञ्चिद् न अस्ति। सर्वस्यार्थस्य सतत्त्वे प्रतिष्ठा; कृष्णस्य अपि, अन्यत् तद्विपरीतं कथं सत्यम् स्यात्? ये मुरारिपदनौकायाः शरणं गताः, तेषां संसारसागरः वत्सपदं यथा लघु भवति; तं परमं पदं दुःखेन न स्पृश्यते। एष सर्वं यथातथ्यं हर्याः बाल्ये कृतं, यश्च किशोरलीलायाः कीर्त्यते, तव पृष्टं मया उक्तम्। मुरारेर् मित्रैः सह विहारः, दुष्टविनाशनं, वने क्रीडा, व्यक्ताव्यक्तरूपम्, भूमेः कामपूरणं — एषां श्रवणकीर्तनात् सर्वार्थलाभः स्यात्। एवं बाल्यक्रीडया — लुका, सेतुबन्धनं, कपिवत् प्लवनं — इति व्रजे बाल्यं नीतम्।” एवं कथे समाप्तायां, सूतः उवाच — “एवं कृष्णस्य मित्रं अर्जुनः, राज्ञा भ्रात्रा, येन बहुविधसन्देहव्याकुलचित्तः कृष्णवियोगदुःखपीडितः, नियोजितः। तस्य मुखं हृदयं च शोकविकस्मितकमलं, तेजः नष्टम्; केवलं तं भगवन्तं चिन्तयन्, वाक्यं वक्तुं अशक्तः। महता प्रयत्नेन शोकं निगृह्य, हस्तेन नेत्रे मार्जयन्, भगवद्विरहवेदनया व्याकुलः। सख्यं सौहार्दं स्नेहं च, रथित्वादिसेवां च स्मरन्, बाष्पगद्गदया वाचा ज्येष्ठं भ्रातरं राजानं ऊचुः— अर्जुनः उवाच — “माम् मोहयन्, महाबाहो, हरिः स्वजनरूपेण आगतः; येन मम अद्भुतं तेजः, देवांश्च विस्मापयन्, हृतम्। तस्मात् वियोगेन क्षणमपि जगत् शून्यमिव दृश्यते; तस्य कीर्तिविहीनः मृतकल्पोऽस्मि। तस्मिन् शरणं गत्वा, द्रुपदस्य वरे, राज्ञां मध्ये, तस्य तेजसा सर्वान् जित्वा, कृष्णां विजित्य लब्धवान्। तस्य सन्निधौ, अग्नये खाण्डववनं दत्तम्; इन्द्रादीन् जित्वा, मायया दिव्यं सभां प्राप्तवान्; सर्वदिशः राजानः यज्ञार्थं करं न्यवेदयन्। तव तेजसा, भीमः दशसहस्रगजबलः, सर्वान् भूमिपान् यज्ञाय जित्वा, तेभ्यः करं प्राप्तवान्। तव यज्ञे, तव भार्या, राजसूयविधौ विभूषिता, सभायां द्यूतकारकैः अपमानिता; सा अश्रुपातं कृत्वा, मुक्तकेश्या, तव चरणयोः पतिता, ताः स्त्रियः महतीं पीडां प्रापुः। यः वनवासे दुर्वासाद्युपद्रवे, शत्रुसंकटे, मूलफलाशिनः, त्रिभुवनं तृप्तं कृत्वा, जलदुःखादिषु अस्मान् रक्षितवान्। तव तेजसा, त्रिशूलधारी शिवः अपि युद्धे विस्मितः, स्वं शस्त्रं मम दत्तवान्; अनेन शरीरेण इन्द्रसभायां पूजितः। तत्र, मम बाहू गाण्डीवचिह्नितौ, शत्रुनाशनौ, देवेन्द्रादिभिः स्तुतौ; किं तु, तव गमनात्, अहं सामान्यजनवत् शक्तिहीनः। यस्य प्रसादात् एकेन रथेन अपारं कौरवसेनासागरं तरित्वा, विपुलं धनरत्नं जित्वा, शत्रूणां किरीटमणीन् अपहृत्य। यो रथीनाम् अग्रणीः सन्, रात्रिषु विमलेषु, भीष्मकर्णगुरुशल्यादीन् प्रति, मम पुरतः रथं सञ्चालयन्, शत्रुप्रधानानां बलं बुद्धिं च निगृह्य। यस्य कृपया, भीष्मकर्णद्रोणशल्यसैन्धवप्रमुखबलिनां शस्त्राणि, अपि चाप्रतिहतानि, माम् न स्पृशन्ति, यथा असुरशस्त्राणि नृहरिं न स्पृशन्। प्रभासे युद्धे, दुष्टैः परिवृतः, भगवतः पादारविन्दं मुक्त्यै पूज्यम्, तेन रक्षितः; अश्वेषु क्षीणेषु, भूमौ स्थितः, शत्रुरथिनः तस्य मायया मन्दबुद्धयः मां न प्रहारयन्। तस्य हास्यललितं वचनं — ‘पार्थ, अर्जुन, सखे, कुरुनन्दन!’ — स्मरणे हृदयमपि द्रावयति।” एवं कृष्णस्य बाल्यक्रीडाः, किशोरलीलाः, अर्जुनस्य तेन सह सौहार्दं, तस्य वियोगदुःखं, सर्वं धर्मराजाय निवेदितम्।