सत्याद्याः षोडशसहस्रं स्त्रियः, स्वलक्षणया श्रीया दिव्याङ्गनाः अपि विजित्य, स्वधर्मभूते पादसेवने प्रवृत्ताः, इन्द्रस्य वज्रिणः प्रियतमानां यथायोग्यं वरान् लभन्ते स्म। यदूनां श्रेष्ठाः, ये बहुभुजबलोत्थिता नित्यं निर्भयाः, तैः स्वपदाभ्यां देवश्रेष्ठानां योग्यां सभां—सुधर्मां—बलात् प्रविश्य, तां स्वनगरं नीतवन्तः। तत्र प्रियायां पृष्टे, ‘‘कच्चित् त्वं निरामया भवसि? तव कान्तिः शुष्यतीव दृश्यते। किंचित् अप्राप्तं, अवमानितं, वा चिरकालं दूरस्थं त्वया जातमुत?’’ इति पृष्टम्। ‘‘कच्चित् अशुभानि शब्दादीनि न श्रुतानि? कच्चित् कामात् याचमानाय दातव्यं न दत्तं, वाऽपि प्रतिज्ञातं न पूर्णमुत?’’ इति च। ‘‘कच्चित् त्वया शरणागतः ब्राह्मणः, बालः, गोः, वृद्धः, रोगी, स्त्री, वा अन्यः कश्चन, न परित्यक्तः?’’ इति पृष्टम्। ‘‘कच्चित् न प्रतिषिद्धां स्त्रियम् उपगतः, वा योग्यां, वा स्वसखीमपि? उत श्रेष्ठाधममार्गेभ्यः पराजितः?’’ इति च। ‘‘कच्चित् वृद्धबालैः सह भोक्तव्यं न भोजितम्? कच्चित् निन्द्यं कर्म, वा शक्त्यतिक्रमं कृतमुत?’’ इति पृष्टम्। ‘‘प्रियतम, कच्चित् स्वजनैः हृदि शून्यता, वा वञ्चनाभावः अनुभूयते? अन्यथा चेत्, दुःखस्य कारणं नास्ति।’’ इति च। ततः सखायः कृष्णं प्रत्याहुः—‘‘स्वागतम्! त्वं शीघ्रं प्राप्तः; कोऽपि कणिकां न भुक्तवान्। आगच्छ, यथेष्टं भुङ्क्ष्व।’’ तदा हृषीकेशः सस्मितं, बालकैः सह भोजनं कृत्वा, अजगरत्वक् दर्शयित्वा, वनेभ्यः ग्रामं प्रत्यागच्छत्। तदा स मयूरपिच्छैः, पुष्पैः, नवगौरवर्णैः च भूषितः, वेणुशृङ्गनिनादोत्सवे समृद्धः, वत्सान् स्तुवन्, पुण्यकीर्तिं गायन्, गोपीनयनैः पूज्यमानः, गोष्ठं प्रविवेश। ‘‘अद्य यशोदानन्दनपुत्रेण महोरगः निहतः; वयं तस्मात् रक्षिताः’’ इति ग्रामे बालाः गायन्ति स्म। राजा उवाच—‘‘ब्राह्मण, कथं कृष्णे जातमात्रे एव, स्वसुतादिष्वपि अननुभूतं प्रेम, सर्वेषां जनानां जातम्? तद् विस्तरेण कथय।’’ शुक उवाच—‘‘राजन्, सर्वेषां प्राणिनां आत्मैव प्रियतमः; अन्ये पुत्रादयः, वित्तं वा, आत्मनः कारणात् एव प्रियाः।’’ ‘‘यथा आत्मनि स्नेहः परमः, न तथा पुत्रवित्तगृहादिषु, येषां ममत्वं कारणम्।’’ ‘‘ये शरीरे आत्मबुद्धिं कुर्वन्ति, तेषामपि शरीरं न तथा प्रियं, यथा तदनुचराः।’’ ‘‘शरीरं चेत् ममत्वेन मन्यते, तर्हि तदपि आत्मनः न तुल्यं प्रियम्; शरीरस्य जरायामपि, जीविताशा दृढा भवति।’’ ‘‘अतः सर्वेषां देहिनां स्वात्मैव प्रियतमः; तदर्थं एव चराचरं जगत् अस्ति।’’ ‘‘कृष्णं तं आत्मानं सर्वात्मनां विद्धि; स जगद्धिताय मायया देहम् आविश्य लीलां करोति।’’ ‘‘विदुषां तु, कृष्ण एव स्थावरजङ्गमं सर्वं; भगवत्स्वरूपं, अन्यदस्ति न किञ्चन।’’ ‘‘सर्वस्यार्थः सतत्त्वे प्रतिष्ठितः; कृष्णस्यापि, तस्मात् अनृतं कुतः स्यात्?’’ ‘‘ये मुरारिपादपङ्कजेनावृताः, तेषां संसारसागरः वत्सपदं यथा लघुर्भवति; तद् परं पदं, यत्र कदापि दुःखस्पर्शः नास्ति।’’ ‘‘एवं यद् त्वया पृष्टं हरिचरितं बाल्ये, यशः किशोर्यां, सर्वं श्रोतव्यं उक्तम्।’’ ‘‘मुरारेरियं सखिसंयुक्ता लीला—दुष्टनाशनं, क्रीडानिकेतनं, व्यक्ताव्यक्तस्वरूपं, पृथिव्याः कामपूरणं—यः शृणोति, कीर्तयति, स सर्वार्थान् लभते।’’ ‘‘एवं लीलया—छन्नं, सेतुबन्धनं, कपिवदुत्प्लवनं, इत्यादि—व्रजे किशोर्यां व्यतीताः।’’ सूतः उवाच—एवं कृष्णसखः अर्जुनः, स्वराज्येन बाध्यते स्म, यस्य मनः सन्देहैरपि पीडितं, कृष्णविरहदुःखेन च संतप्तं। तस्य मुखं हृदयकमलं च शोकात् शुष्कम्, कान्तिः नष्टा, केवलं भगवन्तं चिन्तयन्, वाक्यम् अपि न शशाक वक्तुम्। स महता प्रयत्नेन शोकं निगृह्य, हस्तेन नेत्रे मार्जयन्, भगवद्विरहवेदनया व्याकुलः। स्नेहसाक्षात्कारस्मरणेन, सख्यं सौहार्दं च चिन्तयन्, सारथ्यादिसेवां स्मरन्, अश्रुपूर्णया वाचा ज्येष्ठं भ्रातरं राजा युधिष्ठिरं सम्बोधितवान्। अर्जुन उवाच—‘‘माम् मोहयन्, हरेः, स्वजनरूपेण आविर्भूतस्य, मायया, मम तेजः देवांश्च अप्याश्चर्यम्, हृतम्।’’ ‘‘तस्मात् वियोगेन, क्षणमात्रेण अपि, जगत् शून्यमिव दृश्यते; तस्य कीर्तिविहीनः मृतकः इव अहम्।’’ ‘‘तस्मिन् शरणं गतः, द्रुपदगृहं स्वयंवरे प्रविश्य, राजानः समागताः, तत्र मया तस्य तेजसा सर्वान् जित्वा कृष्णां प्राप्तवान्।’’ ‘‘तदुपस्थिते, अग्नये खाण्डववनं दत्तम्; इन्द्रादीन् जित्वा, मायया निर्मितां दिव्यसभां प्राप्तवान्; तदा सर्वदिक्प्रस्थिता राजानः यज्ञार्थं करं वहन्ति स्म।’’ ‘‘राजन्, तव तेजसा, भीमः दशसहस्रगजबलः अनुजः, पृथिव्याः अधिपतीन् यज्ञाय जित्वा, ते राजानः करं वहन्ति स्म।’’ ‘‘तव महायज्ञे, तव भार्या राजसूयाभिषेकाय शोभिता, सभायां जुआरेण अपमानिता; सा अश्रुणि तव पादयोः पतन्ती, मुक्तकेशी, रक्षकैः पराजितैः, स्त्रियः तत्र महतीं पीडां अनुभूयुः।’’ ‘‘यो वनवासे, दुर्वासादिक्लेशैः क्लान्तान्, शत्रुभिः पीडितान्, शाकाहारिणः, सर्वसाधनविहीनान्, त्रिभुवनं तृप्तिम् अनयत्, जलदुःखेषु अपि रक्षितवान्—सः भगवाँस्मान्।’’ ‘‘तव तेजसा, शूलपाणिः शिवः अपि सतीसहितः युद्धे विस्मितः, स्वं शस्त्रं मयि न्यवेदयत्; तेनैव देहेण मया इन्द्रभवने मानासनं प्राप्तम्।’’ ‘‘तत्राहं रममाणः, गाण्डीवधन्वा, शत्रुसंहाराय निर्मितबाहुः, देवैः इन्द्रमुख्यैः पूजितः; अधुना तु तव वियोगेन, सामान्यजनवत् शक्तिहीनः अभवम्।’’ ‘‘यस्य प्रसादात्, बान्धव, अहं एकेन रथेन, अपारं कुरुसैन्यसागरं तरित्वा, शत्रुभ्यः महद्वित्तरत्नं, किरीटज्योतिषां च शिरांसि प्राप्तवान्।’’ ‘‘यो रथ्यां श्रेष्ठः, मम पूर्वं युद्धे स्थितः, शुद्धरात्रिषु श्रेष्ठरथमण्डलं शोभयन्, भीष्मकर्णगुरुशल्यादीन् प्रति, तस्यैव दृष्ट्या शत्रुश्रेष्ठानां बलं मनश्च निगृहीतम्।